RECONSTRUCTIEDOOD TOMY HOLTEN

Net George Floyd: vragen rond de toedracht van een dodelijke arrestatie in Zwolle

Een agent drukt minutenlang zijn zware werkschoen op het gezicht van de arrestant, een andere agent leunt met zijn knie op diens rug. Niet lang daarna overlijdt de man. Het gebeurt niet in de Verenigde Staten, maar in Nederland, half maart. Wat gebeurde er in Zwolle met Tomy Holten?

Beeld uit de video van de aanhouding van Tomy Holten. De gehele video is in het bezit van de Volkskrant.Beeld .

Zijn naam wordt gescandeerd bij protesten. In Amsterdam, Eindhoven en Zwolle. Tomy Holten heet hij. Activisten zien hem als de Nederlandse George Floyd, een onschuldig zwart slachtoffer van politiegeweld. Maar anders dan Floyds dood, die wereldwijd protesten tegen racisme ontketende, bracht het tragische lot van Tomy Holten aanvankelijk nauwelijks reuring teweeg.

De twee fatale incidenten lijken inderdaad veel op elkaar. Net als Floyd werd Holten met grof geweld aangehouden bij een winkel en op zijn buik gedrukt, een controversiële techniek die in België is verboden. Minutenlang klemden agenten Holten op de grond, totdat hij onwel werd. Een uur later overleed hij.

Dat zwaar geweld is gebruikt tegen een zwarte man met geen kwaad in de zin staat vast, ook de kantonrechter beaamt dat. Maar er zijn drie maanden later nog veel vragen over hoe de arrestatie dusdanig kon ontsporen dat zij Holten noodlottig werd.

Op zaterdagmiddag 14 maart rond vijf uur gaat Tomy Holten naar de Jumbo op de Hogenkampspassage in Zwolle. Hij woont om de hoek en heeft, hoewel het maar zo’n 10 graden is, zijn badslippers aan. De sfeer is stressvol in de winkel, het zijn de hoogtijdagen van het hamsteren. Twee dagen eerder heeft Rutte alle Nederlanders opgeroepen thuis te werken.

Het gedrag van Holten, een 40-jarige geadopteerde Nederlander van Haïtiaanse afkomst, valt medewerkers op. Hij zou rennen door de winkel en dingen ontwijken ‘die er niet zijn’. Een medewerker vraagt Holten de supermarkt te verlaten. Die weigert eerst. Uiteindelijk wordt hij naar buiten begeleid.

Op dat moment is de sfeer niet grimmig. De medewerker zou hebben gelachen met Holten en een arm om zijn schouder hebben geslagen. De broer van Tomy, die in dit stuk zal worden aangeduid als Mike, heeft dit gezien toen hij een dag later de Jumbo bezocht en de beveiligingsbeelden op de telefoon van een medewerker mocht bekijken.

Tikkertje

Maar Tomy Holten oogt ook gejaagd en angstig, vinden medewerkers. Hij zou een telefoon voor een wapen hebben aangezien. ‘Zijn hart ging 200 kilometer per uur’, zegt een medewerker tegen Mike. En: ‘Ik zag direct dat hij ziek was.’ Waarom de medewerker Holten dan toch omhelsde, is onduidelijk; de anderhalve meter afstand is dan al van kracht.

Eenmaal buiten rent Holten weer de supermarkt in. Op beelden van de arrestatie zegt een medewerker op vrolijke toon tegen een omstander: ‘Ik heb net nog tikkertje met hem gespeeld.’ Tomy rent weg ‘als een klein kind dat niet wil luisteren’, zegt Mike op basis van de bewakingsbeelden. Hoewel er van agressie geen sprake zou zijn en Holten niets heeft gestolen, wordt de politie gebeld.

In het kort geding dat broer Mike later tegen de Jumbo aanspant, om de beveiligingsbeelden op te eisen en de uitvaartkosten vergoed te krijgen, concludeert de rechter dat Holten een verwarde indruk heeft gemaakt, door ‘aan tassen van winkelend publiek te trekken’ en zich ‘dicht over een kassa te buigen’. Hij zou volgens medewerkers zeggen dat ze hem maar moesten ‘doodschieten’. 

Zware werkschoen

Als de agenten arriveren, slaat de stemming om. Holten raakt in paniek en verzet zich tegen de aanhouding. Op videobeelden is te zien hoe vijf à zes mannen, onder wie twee agenten, een Jumbo-medewerker en twee omstanders, hem hardhandig naar de grond werken en in een buikligging vastzetten.

Een agent drukt minutenlang zijn zware werkschoen op het gezicht van Holten. Een andere agent leunt met zijn knie op Holtens rug. Een omstander houdt zijn benen vast. Een andere omstander klemt het hoofd van Holten tussen zijn knieën. Ook een Jumbo-medewerker is verstrengeld in de worsteling.

Op een volgend filmpje, dat tweeënhalve minuut duurt, roept Holten telkens ‘nee’ en schreeuwt hij terwijl hij op de grond wordt gedrukt. Op een ander filmpje, dat in het bezit is van de Volkskrant, is te zien dat de politie een aluminium reddingsdeken op Holten legt, omdat hij al zo lang op het koude asfalt ligt. Een Jumbo-medewerker met opgeschoren haar en in zwarte polo met gele opdruk blijft Holten voortdurend op de grond drukken. Een agent zegt dat Holten rustig moet ademen.

Niet lang daarna raakt Holten onwel. Een ambulance komt eropaf en de hulpverleners controleren hem. Na een kort onderzoek concluderen ze dat Holten naar het cellencomplex in Zwolle kan worden gebracht. Daar overlijdt hij een uur later, ondanks een poging hem te reanimeren.

Rijksrecherche

De Rijksrecherche begint een onderzoek naar het incident, zoals gebruikelijk wanneer een arrestant overlijdt. In de tussentijd willen politie, Rijksrecherche en Openbaar Ministerie niet reageren op vragen.

‘Wij hebben niet kunnen vaststellen dat tijdens de arrestatie een medewerker op Tomy Holten heeft gezeten’, zegt een woordvoerder van Jumbo. ‘Zolang dit onderzoek loopt, doen wij verder geen mededelingen.’

‘We hadden nog zulke mooie plannen’, zegt zijn broer. Tomy was op zoek naar een baan en zou vader worden van een dochter. Zijn vriendin, die in Amersfoort woont, is uitgerekend in augustus. In november zouden Holten, zijn broer, zijn vriendin en hun dochter naar Philadelphia gaan, een reis naar de biologische moeder en zus van Tomy en Mike, die ze voor het eerst zouden ontmoeten.

Geboortebewijs

Met hun adoptieouders, die in Maastricht wonen, hebben Tomy en zijn broer al een paar jaar niet of nauwelijks contact. In januari komen ze erachter dat hun geboortebewijzen fouten bevatten: geboortedatum, -plaats en naam zijn niet goed genoteerd, horen ze van hun biologische moeder. Tomy ontdekt dat hij eigenlijk Tony heet, zo wil hij voortaan worden genoemd.

De ontdekking geeft Holten het gevoel dat ‘alles in zijn leven nep is’, zegt Mike. ‘Daar is hij van in de war geraakt.’ Een getuige heeft tegen Mike gezegd dat Holten, toen de politie vroeg hoe hij heette, schreeuwde: ‘Ik weet niet wie ik ben!’

De afgelopen drie maanden heeft Mike, data-analist in Amsterdam, volledig besteed aan het achterhalen van meer informatie over de dood van zijn broertje. Maar bijna niemand wil hem wat zeggen, de politie niet, de Rijksrecherche niet, de Jumbo niet. ‘Ik weet nog steeds bijna niets. Dat maakt je gek. Het voelt alsof zijn leven wordt gewist.’

Mike is een gefingeerde naam, zijn echte naam is bekend bij de redactie.

Mensen met een migratieachtergrond vaker slachtoffer van politieoptreden

Volgens onderzoeksgroep Controle Alt Delete (CAD) overleden sinds 2016 41 mensen tijdens of kort na een aanhouding door de politie. 18 procent van hen had een ‘wit uiterlijk’, 43 procent was ‘van kleur’. Bij 39 procent was dat onbekend. In alle gevallen besloot het Openbaar Ministerie om de betrokken agenten niet te vervolgen.

De cijfers zijn verzameld uit publicaties van de Rijksrecherche, het OM en lokale media. Volgens CAD-woordvoerder Dionne Abdoelhafiezkhan blijkt daaruit dat mensen met een migratieachtergrond relatief vaker slachtoffer zijn van geweld onder verantwoordelijkheid van de politie. ‘Dat vinden wij zorgelijk.’

Het OM publiceert in zijn eigen overzichten alleen cijfers van dodelijke slachtoffers door schietincidenten waarbij de politie betrokken was. Van 2016 tot en met 2019 waren dat er in totaal veertien.

Vijf gevallen die bekend zijn geworden:

Rishi Chandrikasing

Op 24 november 2012 wordt op station Hollands Spoor in Den Haag de Surinaamse Nederlander Rishi Chandrikasing op de vlucht geraakt door een politiekogel. De 17-jarige overlijdt in het ziekenhuis.

Mitch Henriquez

Op 27 juni 2015 overlijdt de 42-jarige Arubaan Mitch Henriquez na een arrestatie in het Haagse Zuiderpark. Een agent past daarbij een nekklem toe. In 2019 veroordeelt het Gerechtshof één agent tot een half jaar voorwaardelijk.

Bekim Hasani

Op 20 december 2016 wordt Bekim Hasani, een 35-jarige Macedoniër, gearresteerd in het Maastrichtse winkelcentrum Brusselsepoort. Hasani toont agressief gedrag en wordt in bedwang gehouden door twee agenten, een marechaussee en een omstander. Die laatste houdt hem in een nekklem. Hasani wordt onwel en overlijdt.

Salim Hadj Ali

De 22-jarige Marokkaanse Nederlander Salim Hadj Ali wordt 2 december 2019 gearresteerd in het huis van zijn ouders in Leidschendam omdat hij verward gedrag vertoont. Volgens de politie verzet Ali zich tegen zijn arrestatie en raakt hij daarbij gewond. Hij wordt overgebracht naar het ziekenhuis waar hij overlijdt.

Abid Mahyouti

Op 27 mei 2020 krijgt de politie van Hilversum een melding dat iemand amok maakt op begraafplaats Berestein. Bij de arrestatie ziet een van de agenten zich genoodzaakt te schieten. De 39-jarige Marokkaanse Nederlander Abid Mahyouti wordt in zijn longen geraakt en overlijdt.

Lees meer

Agenten die geweld of hun dienstwapen gebruiken, moeten niet meer automatisch verdachten zijn. De wet waarin dit wordt geregeld, kwam zonder veel discussie tot aan de Eerste Kamer, maar is nu alsnog omstreden. Vier vragen over deze wetswijziging.

Ook in Nederland demonstreerden deze week duizenden tegen racisme. Maar liever hebben we het over de rol van de Amsterdamse burgemees­ter, dan een serieus debat te voeren. Waarin zit dan toch de witte angst?

‘De systemische problemen zitten ook in onze samenleving. Ook hier zijn mensen die niet worden beoordeeld op hun toekomst maar op hun afkomst.’ Aldus premier Rutte deze week in reactie op de Nederlandse anti-racismedemonstraties. Op welke momenten in een mensenleven kan afkomst inderdaad een hindernis zijn?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden