Net een echte bioscoop

'The Lord of the Rings' in het filmhuis: het marktdenken heeft zich genesteld in het gesubsidieerde circuit. Bioscoop-bazen spreken er schande van, en verhuurders van 'kwetsbare films' klagen steen en been....

In Nijmegen is het de omgekeerde filmwereld. Op de plaatselijke ladder reikt het filmtheater LUX tot bijna halverwege en als het aan LUX gelieerde Cinemariënburg wordt meegerekend, heeft de enige artplex van Nederland zelfs de meeste filmdoeken - acht om precies te zijn. Waar in andere steden, zeker van dit formaat, het filmklimaat wordt bepaald door de de bioscopen, zet hier een gesubsidieerde filmvertoner de toon.

Directeur Ted Chiaradia zegt een 'totaalpakket' te willen bieden, en in de breedste zin van dat woord horen daarbij misschien ook nog wel de Luxtaart, de Luxspecial en de LUXEnoten. LUX speelt een centrale rol in het culturele uitgaansleven van de studentendstad Nijmegen en daarbij hoort ook een café-restaurant, een vorstelijk terras én een parmantig menu.

Niets in LUX herinnert nog aan wat vroeger het alternatieve circuit heette. Het ongenadige meubilair van weleer heeft plaatsgemaakt voor fauteuils. En dat aloude diaschermpje is een muurbreed filmdoek geworden. Het filmhuis lijkt wel een bioscoop.

Ted Chiaradia heeft de juiste balans tussen nonchalance en trots gevonden, als hij het bezoek door zijn filmpaleis leidt. 'En dan betreden we nu heilige grond', zegt hij bijna terloops wanneer we de grootste zaal binnenwandelen. 'Als het goed is, kun je de parfum van Catherine Deneuve nog ruiken.'

De Franse filmdiva verrichtte bijna twee jaar geleden de opening van LUX, en wie had dat beter kunnen doen? Met haar verantwoorde glamour en veelzijdige loopbaan staat Deneuve eigenlijk precies waarvoor LUX ook wil staan.

Dit is een filmtheater dat niet begrensd wil worden in zijn repertoirekeuze, en dat gehoor wil geven aan de wensen van zijn klanten. Ook al roept dat streven van alle kanten weerstand op. De bioscopen zijn boos omdat LUX een gesubsidieerde rivaal is, en de gesubsideerde filmverhuurders vinden dat hun aanbod bij filmhuizen als LUX onvoldoende tot z'n recht komt.

Het alternatieve filmcircuit wortelt in de jaren zeventig. Toen was het leven nog betrekkelijk eenvoudig: bioscoop versus filmhuis, commercieel versus niet-commercieel. Maar dat is veranderd.

Bioscopen hebben de brug geslagen met arthouses en het filmhuis is een filmtheater geworden. Zo kende Nederland in 2001 130 bioscopen, 98 filmtheaters en twintig arthouses.

Die laatste categorie reserveert de bioscoopwereld voor de kwaliteitsfilm. De categorie 'filmtheater' wordt door de overheid gesteund om een podium te zijn voor de 'kwetsbare kwaliteitsfilm'. Hen gaat het voor de wind. In 1997 steeg het bezoek aan de 98 leden van de Associatie van Nederlandse Filmtheaters (ANF) voor het eerst boven het miljoen.

De ANF heeft zijn ledenbestand verdeeld in drie categorieën: de theaters met de A-status vertonen dagelijks films, en hebben twee of meer doeken tot hun beschikking. De B-status staat voor één doek met daarop elke dag film. De meeste (67 stuks in 2001) moeten het doen met de C-status, en dat betekent: incidentele vertoning, en in de meeste gevallen geen eigen zaal.

In Middelburg heeft de filmladder maar één trede, en het is niet eens een bioscoop, ook al heeft Middelburg bijna 45 duizend inwoners. De hoofdstad van Zeeland moet het doen met een filmtheater uit de B-klasse. Het Schuttershofstheater heeft dus wel een eigen zaal, maar voor een kwetsbare kwaliteitsfilm moet de Zeeuwse filmliefhebber door café Schuttershof om het gelijknamige theater aan de gelijknamige straat te bereiken. In het weekeinde, bij de tweede voorstelling, moet de liefhebber enig gebonk voor lief nemen als de swingavond is begonnen in het café.

Dat gebonk is in 2005 over. Dan betrekt de stichting Cinema Middelburg, in het kielzog van de Stadsschouwburg, een nieuw pand aan de Zuidsingel. Daarin krijgt Cinema Middelburg de beschikking over twee zalen én een eigen ingang. Directeur Maaike Ritsema: 'Kunnen we eindelijk een A-theater worden.' Met die status wordt Middelburg voor de distributeur een stuk interessanter, en kan de stad allicht nog eens een première meepikken.

De vraag is of Middelburg daarvan gelukkig wordt. Eerder had Ritsema verteld dat juist een project als Filmzomer, met reprises van populaire kwaliteitsfilms als La Pianiste, het zo goed doet in het Schuttershoftheater. Reageert Nijmegen al een beetje blasé als een film pas na een tijdje in LUX komt, Middelburg kan het niet schelen. Ritsema: 'Het publiek hier is helemaal niet premièrebewust.'

Nog zo'n tegenstelling: directeur Chiaradia draait in Nijmegen met 180 werknemers, van wie slechts eenderde dat vrijwillig doet. Alleen de horeca van LUX vergt al vijftig werknemers. Maaike Ritsema moet het doen met 34 krachten, van wie een operateur en een secretaresse voor zestien uur worden betaald. Zelf is ze officieel drie dagen in dienst als directeur.

Stichting Cinema Middelburg, een kleine dertig jaar geleden opgericht, overleefde diverse verhuizingen en één faillissement. Dat heeft de gemeente enigszins voorzichtig gemaakt met de subsidiëring. Dit jaar is er 44 duizend euro bijgedragen in de exploitatie. Ritsema: 'Dat is te weinig voor een echt artistiek aanbod. Met zo'n bedrag kun je geen risico's nemen.'

Dus moet een in-een-klein-Frans-dorp-filmpje de inkomsten weer in balans brengen met de uitgaven. De term is bedacht door Ritsema's vriend en is volgens haar een adequate definitie van de Zeeuwse smaak. Neem een film als Un hirondelle a fait le printemps. 'Heeft landelijk weinig gedaan, maar bij de omschrijving dacht ik al meteen: echt een Middelburg-film.'

Of neem het andere uiterste: 25 Watts, een Uruguayaanse film over de grotestedenproblematiek. 'In één week vijf bezoekers.' Zeeuwen, zo heeft de ervaring geleerd, houden van plattelandsfilms.

Dat betekent dus 'concessies doen'. Op zich is dat niet erg. Maar toch, zegt Ritsema: 'Als filmtheater heb je een andere rol dan de bioscoop heeft. Je hebt toch ook een opvoedkundige taak, hoe vreselijk dat misschien ook klinkt.'

Welke films kunnen wel? Welke films niet? Wel: The Discovery of Heaven, Moulin Rouge of Nynke. Niet: The Lord of the Rings. Ritsema: 'Door zijn effectbejag te veel een bioscoopfilm.'

Uit Filmtheaters en Cultuurbeleid, een uitgave van de Associatie van Nederlandse Filmtheaters: 'Marktgerichte activiteiten van filmtheaters zouden geen alternatief voor subsidiabele taakstellingen dienen te zijn, maar slechts aanvullend en ondersteunend ten opzichte van de oorspronkelijke kerntaak.'

De formulering is omslachtig, maar het komt erop neer dat filmtheaters slechts een aanvullende rol hebben. Zij pikken op wat bioscopen en arthouses laten liggen. Dankzij de financiële steun van de overheid zijn filmtheaters een vrijplaats voor belangwekkende films die op puur commerciële gronden niet voor vertoning in aanmerking zouden komen.

Ted Chiaradia houdt niet zo van die regeltjes. Hij is een cultureel ondernemer van het type vrije jongen. LUX is groot geworden door alle soorten van kwaliteitsfilms te draaien, kwetsbaar of niet.

In LUX draait nu al acht maanden lang The Lord of the Rings, een van de grote bioscoophits dit jaar en dus geen film waar het gesubsidieerd circuit zich om hoeft te bekommeren. Toch zijn er volgens Chiaradia genoeg redenen te bedenken waarom de Tolkien-verfilming goed bij LUX past ('geraffineerde sprookjesfilm'), maar de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat het een uitzondering is, een geste van distributeur A-Film vanwege de goede banden met LUX. 'En het is echt niet zo dat we nu ook de nieuwe James Bond gaan draaien.'

Ted Chiaradia heeft veel vijanden gemaakt met de vertoning van The Lord of the Rings. 'Te belachelijk voor woorden', zegt bijvoorbeeld Chris Oosterom van de gesubsidieerde filmverhuurder Filmmuseum. 'Onze films komen er niet door, omdat filmtheaters bezet zijn door dit soort films', zegt Gerard Huisman, distributeur van Contact Film.

De heren stellen zichzelf de retorische vraag waarom ze worden gesubsideerd en geven zelf het antwoord. 'Om films in filmhuizen te krijgen, die anders geen kans hebben.' Dat lukt dus niet. Huisman: 'De goede niet te na gesproken, maar filmhuizen zijn alleen maar uit op hoge bezoekcijfers. Als ze daarvoor kiezen, moet ook de subsidie worden gestaakt.'

Volgens Jan van Dommelen, uitbater van de Nijmeegse bioscopen Carolus en Calyspo, zou dat inderdaad de consequentie moeten zijn in het geval van LUX. 'De gemeente heeft 24 miljoen gulden gestoken in dat pand en verstrekt ook nog eens jaarlijks een subsidie voor de exploitatie. En zo'n theater draait Lord of the Rings?! Dat is je reinste concurrentievervalsing.'

LUX ontvangt dit jaar 330 duizend euro, maar de gemeente benadrukt dat het geld niet alleen voor filmvertoningen is. Dat is ook de reden dat Nijmegen doof is voor de klacht van Van Dommelen. Bijna de helft van dat bedrag is bestemd voor theater. Voor film is minder dan honderdduizend euro gereserveerd, en dan resteert er ruim veertigduizend euro voor muziek en debat.

Bij de opknapbeurt van zijn binnenstad hield Nijmegen in 2000 twee verdiepingen vrij in een opvallend pand aan de Mariënburg. Filmhuis Cinemariënburg en theater 042 konden er voor een zacht huurprijsje in terecht, mits ze elkaar vonden in een samenwerking. Maar 042 ging kort voor de verwezenlijking van dat plan failliet.

Niettemin handhaafde de gemeente de subsidie met als eis dat het theater ook echt aan bod komt. Volgens Ted Chiaradia gaat dat binnenkort gebeuren.

Maar het zwaartepunt blijft liggen bij de filmvertoningen. Dat is immers een groot succes gebleken.

In 2000 trok LUX bijna 130 duizend bezoekers. Ter vergelijking: het Haags Filmhuis was een matige tweede met 77 duizend bezoekers.

Puur cijfermatig heeft LUX genoeg redenen om zichzelf het paradepaardje van de ANF te wanen, maar in de praktijk blijkt daarvan niets. Op de ledenvergadering in juni werd LUX gekapitteld omdat The Lord of the Rings in het programma was opgenomen. 'Een motie van betreuring', noemt Chiaradia dat . 'Zo'n ANF kijkt veel te veel vanuit het perspectief van de bioscopen. Ze zijn als de dood dat de goede relatie op het spel wordt gezet. '

Bij de vraag of hij zich miskend voelt, valt Ted Chiaradia voor het eerst die middag stil. Miskend is iets te sterk uitgedrukt, maar hij is ervan overtuigd dat LUX voorpaginanieuws zou zijn als het cultureel centrum in de Randstad had gestaan. 'Misschien is het daarom wel leuk dat zoiets uitgerekend in Nijmegen wel is gelukt. Dat gevoel van minderwaardigheid zit er nog nog altijd in.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden