Net als Antonio en Anna

Andriessen componeert over Vivaldi - met electro-violiste Germino als zijn eigen Anna.

Noch de wind die door de bladeren waait


Noch de nachtegaal die zingt van zijn geliefde


Raakt mijn ziel zo zeer als jouw zoete zang


Zo vol van gratie en lieftalligheid


Een uit het Italiaans vertaald briefje dat ergens in de 18de eeuw van een balkon op het podium van een operahuis dwarrelde. Afzender: een bewonderaar van operadiva Anna Girò. Ontvanger: La Girò zelf. Componist Louis Andriessen vond het in zijn speurtocht naar informatie over de zangeres die indruk maakte met haar dramatische uitstraling en die de muze was van componist Vivaldi, de prima donna voor wie hij de partijen schreef in zijn opera's.


Nu, in 2012, wordt de zangeres nogmaals vereeuwigd door Andriessen die La Girò, een 'driedelig concertino gevolgd door een dramatische ontknoping' schreef met de relatie tussen Vivaldi en zijn muze als uitgangspunt.


Vorig jaar was namelijk de viering van de Risorgimento, het 150-jarig bestaan van de staat Italië en er was een compositieopdracht van het MITO festival in Milaan en Turijn. Of de maestro voor de gelegenheid een stuk wilde componeren?


'Ik zat in eerste instantie nog te denken aan iets met historische Italiaanse helden, de Garibaldi's enzovoorts, maar ik stuitte op Vivaldi.' Andriessen vond parallellen tussen hemzelf en zijn 'collega en goede vriend'. Want waar Vivaldi La Girò als inspiratiebron had, stuwen protagonisten als zangeres Cristina Zavalloni en violiste Monica Germino Andriessen tot compositorische hoogten.


Andriessen nam de relatie tussen Vivaldi en Girò als uitgangspunt en maakte in één moeite door een muzikaal portret van de Amerikaans/Nederlandse Germino die al meer dan twintig werken van Andriessen heeft uitgevoerd. Als solist (viool/stem) voert ze morgen samen met het Asko|Schönberg Ensemble eenmalig in Nederland het werk uit. Zijn muze. Maar noem haar alsjeblieft niet zo, want 'muze' vindt de componist van de moderne muzikale gestrengheid een verdacht romantisch woord, met een ingebakken achterhaald vrouwbeeld.


In de kantine van Asko|Schönberg in het Amsterdamse Muziekgebouw bespreken componist en hoofdrolspeelster de laatste details van het stuk dat niet alleen de kijk van de kunstenaar op de muze belicht maar ook vice versa. Het tweede deel van La Girò heeft een tekst waarin een 13-jarige violist zijn of haar leraar beschrijft die, tijdens het repeteren, overmand door emoties, zich even moet verwijderen om later 'zijn ogen deppend en zich verontschuldigend' terug te keren. Het fragment besluit met: 'Vandaag heb ik hem aan het huilen gemaakt.'


De laatste keer dat Germino Andriessen heeft laten huilen? 'September vorig jaar bij de repetitie van het vierde deel had hij tranen in zijn ogen. Aan het eind vindt er een hevige, dramatische ontknoping plaats, vol kleuren, haast caleidoscopisch maar ook angstaanjagend.' Het wordt zelfs heuse horror als op een gegeven moment krijsende meeuwen opstijgen uit Germino's viool.


Niet bepaald de omstandigheden die de meeste mensen tot tranen zouden bewegen. Maar de meeste mensen zijn Louis Andriessen niet, de componist die zich in zijn jeugd al verveelde bij het Romantische 19de- eeuwse repertoire. En had zijn vader, componist Hendrik Andriessen, hem niet geleerd dat sentimentaliteit niets anders was dan juist het ontbreken van sentiment? Waar het echte gevoel ontbreekt, wordt de suggestie daarvan gewekt. Van twee maten streng bemeten Bach, raakt hij heviger geëmotioneerd dan van de in soft focus wapperende lakens van een Romantische dwarsstraat als Mahler.


Net als Stravinsky, wars van regels en verwachtingspatronen, verwondert hij zich al jaren over het feit dat het symfonieorkest nog steeds geen elektriciteit heeft ontdekt. En daar was Monica. Met haar elektrische viool en haar voorliefde voor Stravinsky.


Germino, die aan de Yale universiteit studeerde, had daar net het bezoek van Andriessen gemist. Zij ving nog wel het geroezemoes op over de wereldbekende componist die zoveel indruk had gemaakt.


Germino: 'Omdat ik veel nieuwe muziek speel, ga ik ook veel met hedendaagse componisten om en iedereen op Yale drukte me op het hart dat ik Louis moest bellen als ik naar Nederland ging.' De eerste keer dat ze werk van hem hoorde, was een openbaring. 'De opvolger van Stravinsky bestaat! Voor mij althans was het een voortzetting van hem.'


Andriessen (vormelijke berusting die verraadt dat hij eerder met de uitspraak is geconfronteerd): 'Nou dat kan je toch niet van jezelf zeggen.'


Germino: 'Dat mag jíj misschien niet over jezelf zeggen, maar ik wel over jou. De klank en de kleuren van zijn werk gaan rechtstreeks naar mijn ziel.'


Ze belde hem uiteindelijk op in 1994 in Nederland. Hij vroeg haar: 'Ben je goed?'. Zij zei: 'Ik mag hopen van wel.' En hij: 'Kom je een keer Bach spelen?'


Speelden ze alle zes sonates voor piano en viool samen. In tempo, achter elkaar. De stille smeekbede om een pauze, vanachter de piano van Andriessen, werd door de geconcentreerde Germino niet eens opgemerkt. Hij was afgepeigerd, maar onder de indruk.


'Ze is geen tuttebel. Daar begint het mee. Je hebt van die muzikanten, die als je met iets nieuws komt gelijk gaan van: 'tuut tuut tuut.... ' De 72-jarige maestro tuit een misprijzend mondje. 'Ik moet daar zóóó van gapen.'


Germino: 'Het overgrote deel van de violisten heeft de neiging om alleen maar te zwelgen in Tsjaikovski en Brahms.'


Nee, dan Germino. Ze heeft haar Violectra in 2003 op maat laten maken voor de 21ste eeuw en beheerst de techniek van het tegelijk zingen en vioolspelen. In La Girò zingt, spreekt, en reciteert ze haar teksten terwijl ze haar instrument hier en daar nogal onconventioneel onder handen neemt. Tijdens de voorbereidingen kwamen bij Germino meermalen scans binnen waarin Andriessen in de partituur een (wellicht) fysiek onhaalbaar staaltje techniek had genoteerd. met daarbij de bescheiden vraag: 'Kan dit?'


Het leverde in geen enkele instantie problemen op. Germino: 'Ik heb voor mezelf de regel dat ik 24 uur moet laten verstrijken voordat ik zeg dat iets ondoenlijk is. Je moet open staan voor de meest bizarre voorstellen. Dingen die met wat vernuft toch lukken. Louis heeft er gevoel voor.'


Al moet ze - zekere vertedering incluis - zeggen dat die ene keer dat ze Andriessen een viool in de hand drukte, er geen behoorlijke noot uitkwam.


Germino: 'Maar zijn begrip over wat mogelijk is, is verbazingwekkend.'


Hij stuurt bij: 'Ik begrijp meer van de viool dan tien jaar geleden.'


Zij houdt aan: 'Hij begrijpt alles van de viool.'


Hij wil wat tegenwerpen, maar ziet er glimlachend van af.


EXTRA 1


La Girò is onderdeel van het concertprogramma Dromen van Anna Girò donderdag in het Muziekgebouw in Amsterdam.


EXTRA 2


Antonio Vivaldi en Anna Girò maakten in het 18de-eeuwse Italië de tongen behoorlijk los. De componist en priester liet haar vanaf 1726 in al zijn opera's zingen. De zangeres trok zelfs bij hem in. Vivaldi kreeg een frivole reputatie. De lokale kardinaal ontzei de roodharige priester, Il Prete Rosso, de toegang tot Ferrara waar zijn opera Farnace zou worden opgevoerd.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden