Neshat beroert het hart - als ze het simpel houdt

Women without men..

Floortje Smit

Het is moeilijk om niet aan Eden te denken. Rustig kabbelt een beekje via een gat door de muur de tuin in. Daarbinnen hoor je alleen vogels, het licht valt in banen tussen het groen door. Maar het paradijs blijkt ongrijpbaar: wat het ene moment een overwoekerde tuin is, kan zo veranderen in een woestijn, een bloemenzee of boomgaard. Een magisch-realistische oase van rust.

In Women Without Men is dit het toevluchtsoord waar drie vrouwen met de planten en bomen tot bloei komen. De liberale Fahkri zoekt er ruimte na een verstikkend huwelijk. De prostituee Zarin komt er aan nadat zij de zoveelste gezichtloze klant in het bordeel is ontvlucht. De vrome Faezeh zoekt er geborgenheid wanneer haar geloof in mannen en hun sociale restricties wankelt. Ze wordt er heen gebracht door een vierde vrouw, de door haar broer gedomineerde Munis. Die trekt zich echter niet terug in de tuin – zij voelt zich juist herboren in het sepiakleurige en lawaaiige Teheran van 1953, waar alleen de oproep tot gebed de demonstraties op straat kan overstemmen.

Politiek, de positie van de vrouw binnen de islam: het zijn thema’s die de gerenommeerde Iraanse fotograaf en videokunstenares Sherin Neshat graag onderzoekt. Voor haar filmdebuut Women Without Men bewerkte ze (een in Iran verboden) roman van Shahrnush Parsipur en won in Venetië de Zilveren Leeuw voor beste regie. In haar magisch-realistische sprookje wil Neshat politiek, kunst, cultuur, sociale verhoudingen en feminisme mengen. De strijd van de vrouwen die knokken voor vrijheid en voortbestaan, laat zij parallel lopen aan hetzelfde gevecht dat de Iraanse democratie in 1953 moest voeren, toen de CIA hielp om de regering van Mossadeq omver te werpen.

Het scenario bezwijkt onder al die ambities. Het voelt allemaal net te doordacht en hoewel alles met elkaar in verbinding staat, voelt Women Without Men niet als een geheel. Daarbij staan de overdadige symboliek en de politieke bedoelingen van Neshat de ontwikkeling van het verhaal regelmatig in de weg. De mannen zijn onvermijdelijk versimpeld, maar ook de vrouwelijke karakters blijven symbolen die moeite hebben tot leven te komen – daar kan haar uitstekende cast weinig aan veranderen.

En toch weet Neshat te emotioneren, juist met eenvoudige dingen. Een lied bijvoorbeeld, dat gezongen wordt op een feest dat onvermijdelijk het laatste zal zijn. Een naar beneden fladderende chador. Een vrouwenfiguurtje dat opgeslokt wordt door een massa van mannen.

Het is vooral haar adembenemende beeldvoering, uitmuntend uitgevoerd door cameraman Martin Gschlacht, die het hart weet te beroeren. Neshat laat prostituee Zarin als Ophelia haar rust zoeken in het water; net als op het schilderij van Millais dobbert ze tussen het kroos. Het zijn dat soort archetypische beelden die Neshat graag citeert. Het plaatst ‘haar’ vrouwen in een universele traditie en kan direct onderliggende emoties op roepen. Maar ze geeft er regelmatig ook een extra lading aan.

Als Zarin een badhuis bezoekt, bijvoorbeeld, dringt de vergelijking zich op met Oriëntaalse soms erotisch getinte badhuisscènes op schilderijen – zoals Het Turkse Bad van Ingres. Stoom maakt de lichtinval grijs en mistig; het is er stampvol naakte vrouwen en kinderen.

Maar Neshat laat de omstanders langzaam verdwijnen, tot alleen dat graatmagere meisje over is. Verbeten probeert ze juist alle aanrakingen van mannen weg te schrobben, tot bloedens toe.

Het is een simpel, beeldschoon beeld dat zich even onwrikbaar in het hoofd nestelt.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden