Nerdy Louis

Vanaf vandaag zendt de VPRO weer docu's uit van Louis Theroux. De karakteristiek sullige houding is zijn wapen. Theroux blijft empathisch, of zijn onderwerp nu een hoer is of een racist. Geniale stijl of uitgemolken trucje?

Zomaar een scène uit een documentaire van Louis Theroux. Hij interviewt Tom Metzger, een van de bekendste Amerikaanse nationalisten en oprichter van White Aryan Resistance. Waarom het een probleem is als een blanke vrouw uitgaat met een zwarte man, vraagt Theroux.


Omdat de meeste zwarte mannen lelijk zijn, zegt Metzger.


Theroux vraagt, meteen: 'Vindt u zichzelf knapper dan, eh, Denzel Washington?'


Metzger : 'Yeah.'


Theroux: 'Do you, really?'


Metzger: 'Oh yeah.'


Theroux: 'Wat als daarover gestemd zou worden, en u zou verliezen?'


Metzger: 'Als ik zijn geld en zijn macht zou hebben, als ik films zou maken, zou ik tien keer zoveel vrouwen krijgen als hij.'


Theroux: 'Gelooft u dat echt? That seems delusional.'


Het zou kunnen lijken of bovenstaande conversatie vijandig verloopt. Dat is niet zo. Louis Theroux zet zijn verbaasde glimlach op en lijkt écht benieuwd of de kale nationalist van middelbare leeftijd met bierbuik zichzelf knapper vindt dan Denzel Washington, de filmster. Theroux, 42, documentairemaker voor de BBC, benadert zijn onderwerpen - hoe onfris hun ideeën ook mogen zijn - altijd op dezelfde manier. Beleefd, nieuwsgierig, doortastend, empathisch, innemend. Vanaf vandaag zendt de VPRO zijn programma's weer uit; vanavond een herhaling, vanaf volgende week nieuwe afleveringen.


'Hij zoekt nooit de confrontatie', zegt documentairemaker Michiel van Erp. 'Hij zou zijn onderwerpen eens een keer keihard moeten aanpakken', zegt televisiemaker Maxim Hartman. Aan Theroux kleeft het imago van sulletje, een keurige Britse nerd met bril die zich aan zijn meestal Amerikaanse en excentrieke onderwerp voorstelt met de woorden: 'Hello, I'm Louis from the BBC.'


Confronterend

Theroux wordt inderdaad nooit boos. Toch stelt hij soms wel degelijk confronterende vragen en schuwt hij zijn eigen mening niet. Tijdens een interview met de godsdienstwaanzinnige familie Phelps breekt een van de dochters herhaaldelijk in als Theroux haar jongere familieleden bevraagt. Theroux, geprikkeld: 'What are you, the gestapo?'


Maxim Hartman: 'Hij is of speelt de nerd, of iets ertussenin, waardoor hij ongevaarlijk wordt voor de mensen die hij interviewt. Die houding is als je het mij vraagt sterk aangezet. Achter de schermen weet-ie precies wat hij wil, dat kan niet anders. Het is geen sulletje. Ik denk dat hij privé erg dominant is.'


Documentairemaker Frans Bromet denkt van niet: 'Hij is in het echte leven geen vlot iemand. Dat kan ik me niet voorstellen. Hij is bedachtzaam, dat vind ik charmant. In Nederland moeten presentatoren vlot, goedgebekt en ad rem zijn. Ik vind het heel verfrissend dat Theroux geen Twan Huys-type is.'


Michiel van Erp: 'Hij lijkt onschuldig, met de nadruk op lijkt. Een nerd-achtige jongen die overal binnenkomt omdat hij van de BBC is. Zijn lichaamstaal is onhandig, waardoor je de neiging krijgt hem te helpen. Het is iemand die aardig wordt gevonden, ook nadat hij vertrokken is en, denk ik, ook nadat de documentaire is uitgezonden.'


Onschuldig ís hij natuurlijk niet, zegt Van Erp: 'Het is deels een trukendoos, maar dat is niet erg. Theroux heeft vrij in het begin van zijn carrière ontdekt dat dit werkt. Hij is heel slim en empathisch, daaraan is niets gespeeld.'


Brits en sullig, die houding werkt vooral als de ander dat juist níét is. Dat begreep Michael Moore ook, toen hij Theroux, een aan Oxford afgestudeerd historicus, in 1994 zonder enige televisie-ervaring tot correspondent van het televisieprogramma TV Nation bombardeerde. Voor TV Nation ging Theroux, toen 24, op zoek naar vreemde subculturen en zonderlinge figuren.


In zijn waarschijnlijk eerste televisieoptreden bezoekt Theroux een voorman van de Ku Klux Klan. Hij heeft langer haar en een grotere bril, maar verder is het dezelfde Theroux. 'Ik doe al twintig jaar hetzelfde', zegt hij zelf. Hij is 'on-screen presentator' zonder dat iemand hem ijdel noemt. Dat begon bij Michael Moore, veranderde niet toen hij bij de BBC werd aangenomen en nu is het zijn handelsmerk.


Theroux is Moore, maker van politieke geëngageerde films als Bowling for Columbine en Fahrenheit 9/11, altijd een inspiratiebron blijven noemen, maar distantieerde zich later ook van zijn werkwijze. Het uitgangspunt van Theroux verschoof van het stellen van 'lollige vragen' aan 'gekke mensen' naar het maken van films waarbij de geïnterviewde, hoe zonderling ook, werd gerespecteerd en idealiter zelf óók blij was met het eindresultaat.


Over zijn eigen werkwijze zegt Theroux dat hij zo weinig mogelijk script, geen vragenlijstjes maakt, niet te veel voorbereidt en de camera's altijd laat draaien. De onderwerpen zijn meestal Amerikaans: pornosterren, racisten, pedofielen, gevangenen, plastisch chirurgen, hoeren, worstelaars en Michael Jackson.


Theroux is zoon van de Amerikaanse schrijver Paul Theroux. Schrijver moest hij worden, maar hij wilde niet met zijn vader worden vergeleken en koos daarom voor de journalistiek. Hij heeft twee paspoorten, Brits en Amerikaans. Hij is, zei hij in een interview met de VPRO Gids, Amerikaanser dan hij op het eerste gezicht lijkt. 'Mensen zeggen wel eens: o, die Amerikanen, wat zijn ze toch gek. En dan lach en knik ik een beetje, maar eigenlijk vind ik ze helemaal niet gekker dan andere mensen. Alleen opener.'


Bijrol in pornofilm

Theroux is niet alleen 'on-screen presentator', hij speelt in zijn programma's een nadrukkelijke rol. Hij ondergaat een liposuctie, past een middag op een dementerende, speelt een bijrolletje (niet naakt) in een pornofilm. Als er tijdens het filmen iets onverwachts of vervelends gebeurt, vraagt Theroux steevast: 'Can I help?' In Louis and the brothel laat hij zich masseren door prostituee Hayley, die hem blijft proberen te verleiden. Theroux is van haar gecharmeerd, zien we, en dat is ongemakkelijk, dus leuk.


Die actieve betrokkenheid is geen gimmick, zegt Van Erp: 'Bij BNN probeert men soms hetzelfde, maar dan is het van: kijk mij eens in een pornofilm spelen, hahaha! Theroux doet hetzelfde, maar legt het er veel minder dik bovenop.'


Naar prostituee Hayley is Theroux overigens een aantal jaren later teruggegaan, voor zijn boek Reizen door de subculturen van Amerika. In Nieuwe Revu zei hij daarover: 'Voor haar was het heel speciaal om in een documentaire van de BBC te zitten. Bijna glamoureus. Zij dacht dat ik terugkwam omdat ik om haar gaf. Het werk als prostituee had ze vaarwel gezegd; ze wilde er niet meer over praten. Terwijl ik daar nu juist nieuwsgierig naar was voor mijn boek. Ik kwam om haar te ontleden; zij dacht dat ik als vriend kwam en dat was een beetje pijnlijk.'


Een betrokken houding levert vaak dilemma's op, blijkt ook uit wat Theroux eerder zei in de VPRO Gids: 'Toen ik documentaires maakte, had ik het idee dat de mensen die ik interviewde een soort vrienden van me moesten worden, omdat het anders afbreuk aan mijn integriteit zou doen. Terwijl de realiteit is dat journalistiek een vreemde mix is van oprechtheid, intimiteit en tegelijkertijd een soort uitbuiting.'


Als Nederlandse presentatoren en televisiemakers om 'hun grote voorbeeld' werd gevraagd, was het antwoord vaak Louis Theroux. Maar wat presentator Sebastiaan Labrie vorige maand in Het Parool zei, is veelzeggend: 'Vroeger was hij mijn held. Zo ontwapenend, nooit bedreigend en daardoor messcherp. De laatste tijd vind ik dat hij een beetje in herhaling valt met zijn maniertjes.'


Trucje

Het is een logisch mechanisme, zegt Maxim Hartman: 'Televisie is een allesverslindend monster. Op televisie wordt iedere methode, hoe geniaal ook, binnen de kortste keren tot een voorspelbaar trucje. Als iets goed is, moet het ook meteen heel vaak - zie Paul de Leeuw. Of neem Sacha Baron Cohen. Borat vond ik geweldig, Brüno veel minder en die laatste film van hem, The Dictator, wilde ik niet eens meer zien.'


Als Theroux doorgaat met het opzoeken van extremen en zelf de nerd spelen, heeft Hartman het 'op een gegeven moment' wel gezien, zegt hij. 'Het lijkt mij leuk als hij een keer écht boos zou worden, iemand keihard zou aanpakken, als hij iets heel anders zou gaan doen. En zijn programma's moeten ook niet eindeloos herhaald worden, het lijkt wat dat betreft Zeg 'ns Aaa wel.'


Frans Bromet vindt niet dat Theroux een trucje opvoert. 'Dat wordt mij ook wel eens verweten. Maar van Mozart of Van Gogh zeggen ze dat toch ook niet? Een eigen stijl is iets dat zich ontwikkelt. Het is heel kortzichtig om dat een trucje te noemen.'


Theroux lijkt de kritiek, te zien aan zijn veranderende onderwerpkeuze, zelf ook te hebben opgemerkt. Eén van de nieuwe documentaires gaat over zwaar-autistische kinderen, een andere speelt zich af op een gesloten afdeling voor Alzheimer-patiënten. Het zijn Theroux-films, maar ook weer niet, omdat er geen waarom-vraag te stellen valt. Deze geïnterviewden hebben hun lot immers niet zelf gekozen. De Britse pers was enthousiast; deze films zijn minder schokkend dan die over neonazi's en tijgerfokkers, maar veel ontroerender.


1970 Geboren op 20 mei in Singapore


1991 Afgestudeerd als historicus aan Magdalen College, Oxford


1992 Schrijvend journalist bij Spy Magazine


1994-1995 Correspondent bij TV Nation


1998-2000Weird Weekends (BBC)


2001 BAFTA Award voor beste presentator (voor Weird Weekends)


2001-2002: When Louis Met... (BBC)


2002 BAFTA Award voor beste presentator (voor When Louis Met...)


2003-2012 Verschillende documentaires voor de BBC


2005 Publicatie boek The Call of the Weird, in het Nederlands vertaald als Reizen door de subculturen van Amerika


Theroux woont in Londen met zijn vrouw, televisieregisseur Nancy Strang, en hun twee zoons.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden