Reportage

Nepal herbouwt erfgoed: 'De eerste 49 offertes zijn de deur uit'

De aardbevingen in Nepal vorig jaar hebben honderdduizenden huizen verwoest, maar ook veel tempels en paleizen die van groot belang zijn voor het religieus-culturele leven en het toerisme. Nepal gaat ze herstellen.

Bij de beschadigde stoepa Bouddhanath. Het is één van de grootste antieke stoepa's in Zuid-Azië en ligt in de wijk Bouddah in Kathmandu.Beeld Julius Schrank / De Volkskrant

Het gold altijd als het gaafst bewaard gebleven middeleeuwse tempelplein van Nepal. Maar de aardbevingen van vorig jaar hebben het Durbar Square van Bhaktapur, niet ver van Kathmandu, flink geschonden. De Mahadev-tempel is zijn bovenste verdieping kwijt, het Nationaal Kunst Museum wordt van alle kanten gestut, en van de Vatsala Durga-tempel staat alleen de tempelbel nog overeind. Het valt niet mee een selfie te maken zonder puin in beeld.

Bij de ramp, vandaag een jaar geleden, zijn niet alleen honderdduizenden huizen, scholen en ziekenhuizen verwoest, maar ook veel culturele schatten, waarvan een deel op de Werelderfgoedlijst van Unesco staat. De gevolgen blijven niet uit. In Bhaktapur kun je normaal over de hoofden lopen, zeker tijdens Nepalees Nieuwjaar, maar nu zijn er weinig buitenlandse toeristen, alleen veel ijsjes-etende Nepalese dagjesmensen die afkomen op het oorverdovend getrommel en gefluit van de Bisket Jatra-processies.

De schade is dramatisch, zegt Christian Manhart, vertegenwoordiger van Unesco in Nepal. Veel monumenten zijn volledig ingestort, veel andere zwaar beschadigd. Het gaat blijkens de 'post disaster inventarisatie' die de regering en Unesco vorig jaar hebben verricht om 753 paleizen, tempels en kloosters, waarvan er 135 volledig zijn verwoest (woonhuizen niet meegerekend). De grootste schade hebben de tempelpleinen van Kathmandu en Bhaktapur opgelopen, beide op de Werelderfgoedlijst, en de historische stad Sankhu, niet ver van Bhaktapur, die juist op de nominatie stond voor de lijst.

Restauratieprogramma

'De verwoeste monumenten zijn symbolen van onze beschaving en toeristische trekpleisters. We beginnen daarom nog dit jaar met een reconstructie- en restauratieprogramma', zegt directeur-generaal Bhesh Narayan Dahal van het departement van Archeologie van het ministerie van Cultuur en Toerisme in Kathmandu. En let wel, geen replicabouw, maar zorgvuldige herbouw volgens de Unesco-voorschriften. 'De eerste 49 offertes zijn de deur uit.'

Bij de beschadigde stoepa Bouddhanath. Het is één van de grootste antieke stoepa's in Zuid-Azië en ligt in de wijk Bouddah in Kathmandu.Beeld Julius Schrank / De Volkskrant

Zoveel daadkracht zijn de Nepalezen niet van hun overheid gewend, want de algehele wederopbouw komt maar moeizaam op gang. Maar de reconstructie van hun erfgoed kan in Bhaktapur op grote instemming rekenen. 'Ze moeten alle monumenten zo snel mogelijk herbouwen, plus alle huizen van meer dan een eeuw oud. Dan behouden we de Unesco-status en komen de toeristen vanzelf terug', zegt Yogendra Dhaubradel, winkelier in kunstnijverheid.

De kosten van de hele operatie worden geschat op 205 miljoen dollar over tien jaar, voor herbouw en restauratie alsmede herstel van de culturele sector. Nepal kan dat geld als een van de armste landen ter wereld niet opbrengen, zegt Manhart. 'We rekenen dus op de solidariteit van de internationale gemeenschap.' Op dit moment is er geld genoeg, want in de toegezegde 4,1 miljard hulp voor Nepal is ook een post cultureel erfgoed opgenomen.

Complicaties

Voor de herbouw zullen traditionele bouwmethoden en dus ook traditionele ambachtslieden en kunstenaars worden ingezet. Dat zijn er helaas niet meer zo veel, omdat deze ambachten bijzondere, tamelijk nederige hindoe-kastes vormen. Veel zonen weigeren hun vader op te volgen, ze worden liever ingenieur. 'We moeten deze beroepen opwaarderen omdat ze een goed inkomen opleveren en we de mensen hard nodig hebben. In die zin kan de reconstructie een bijdrage aan hun emancipatie zijn', aldus Manhart.

De reconstructies moeten zo veel mogelijk aardbevingsbestendig zijn. Daarvoor volstaan volgens Dahal de traditionele technieken, zoals het versterken van bakstenen muren met houten dwarsbalken, wat gebouwen meer flexibiliteit geeft. Probleem is wel dat een volgende aardbeving volgens experts veel krachtiger zal zijn dan deze. Manhart: 'Als we een aardbeving krijgen met een kracht van 8,5, zullen weinig monumenten daartegen opgewassen zijn.'

Een ander probleem is dat bij tempelbouw vanouds grote balken van sal-hout worden gebruikt, een kostbare, inheemse houtsoort die conform het gezegde duizend jaar groeit en duizend jaar standhoudt. Maar sal-hout is bijna niet meer te krijgen. En Nepal heeft een wet die import van hout verbiedt. Unesco probeert die wet afgeschaft te krijgen, aldus Manhart. 'We hebben veel balken uit de puinhopen gered, dus we hebben gelukkig een voorraad liggen.'

Het enige grote monument dat niet volgens de traditionele methode wordt herbouwd is de Dharahara- of Bhinsentoren, een landmark uit 1832 van negen verdiepingen waarvan de ineenstorting vorig jaar tientallen mensen het leven kostte. We gaan deze toren met moderne technieken herbouwen, zegt vicepremier Chandra Prakash Mainali. Alle leden van de regering hebben hiervoor al een maandsalaris ter beschikking gesteld. Het is een zaak van nationale trots waarbij geen buitenlandse hulp wordt ingeschakeld.

Een extra complicatie bij de reconstructie is het feit dat veel gebouwen geen gewone monumenten of musea zijn, maar intensief voor religieuze doeleinden door de gemeenschap worden gebruikt. We hebben altijd met strenge boeddhistische en hindoeïstische regels te maken, zegt Manhart. 'Zo moeten we voorafgaand aan alle werkzaamheden altijd een puja organiseren.'

Toerisme Nepal

Nepal, een van de armste landen ter wereld, is afhankelijk van twee zaken. Het geld dat arbeidsmigranten in het buitenland verdienen en het toerisme. Dat toerisme kreeg vorig jaar een oplawaai, ondanks desperate pogingen de wereld duidelijk te maken dat niet héél Nepal met de grond gelijk was gemaakt.

Een jaar later is het nog altijd relatief stil, hoewel er veel aan is gedaan om het toerisme weer in gang te zetten. Veel trekpleisters in de Kathmandu Valley waren juni vorig jaar alweer open, weggevaagde wandelpaden en lodges zijn hersteld en bergbeklimmers mochten hun oude permits nogmaals gebruiken.

De zaken gaan nog steeds beroerd, zeggen middenstanders in Bhaktapur. Palace Restaurant, tegenover het Nationaal Kunst Museum, trekt 50 procent minder klanten, en manager Rojin Tamang (27) is al op zoek naar werk in Qatar. Coffeeshop Beans doet het niet veel beter. En kunstnijverheidswinkel Dhaubhadel (veel Himalaya-aquarellen) zit op min 60 procent. Maar langzaam keren de toeristen terug, weet eigenaar Yogendra P. Dhaubhadel. ‘2016 wordt beter dan 2015. 2017 wordt nog weer beter, en 2018 wordt goed.’

Westerse toeristen zijn nooit weggeweest, zegt Manisha Bomjan (29) van de North Face Store in Thamel. ‘Ze houden van Nepal en de bergen en missen het land echt. Daar zijn de vrijwilligers nog bij gekomen, vaak jongeren in hun tussenjaar. De enige die echt wegblijven, zijn de Chinezen. Die houden niet van trekkings. Ze komen voor de steden en de tempels en ja, die zijn kapot.’

De toeristen die er wel zijn, hebben vaak bijkomende motieven. Ik kwam ook om te helpen, zegt Suzanne Beunk (28) uit Nijverdal, die na een moeilijke tijd een ‘innerlijke reis’ door Azië maakt en met pijn in het hart ziet hoe Bhaktapur erbij ligt. ‘Ik heb vrijwilligerswerk gedaan in een weeshuis waar ik vijf jaar geleden ook ben geweest en waarvoor ik een stichting heb opgezet.’

Manhart's experts mochten een grote scheur in de stoepa van Swayambhunath niet repareren. 'Dat mocht alleen een priester, waarbij onze experts op afstand aanwijzingen konden geven.' De beheerders van de tempel van Shantipur blokkeerden de restauratie van beschadigde muurschilderingen. 'Er moesten nieuwe schilderingen komen en de rest mocht naar het museum.'

Bij de beschadigde stoepa Bouddhanath. Het is één van de grootste antieke stoepa's in Zuid-Azië en ligt in de wijk Bouddah in Kathmandu.Beeld Julius Schrank / De Volkskrant

Woonhuizen

Het gaat in Kathmandu, Patan en Bhaktapur bij de reconstructie behalve om tempels en paleizen ook om tienduizenden woonhuizen. Van de traditionele Newari-huizen die met hun roze lemen bakstenen en donkerbruin houtsnijwerk zo kenmerkend zijn voor de Kathmandu Valley zijn er vele verwoest. Delen van Bhaktapur zien eruit als een warzone, het lijkt wel Aleppo. Her en der tussen de puinhopen bivakkeren de bewoners met hun geiten in shelters.

We hadden al restauratierichtlijnen voor particuliere woningen, zegt Dahal. Mensen mogen alleen traditionele materialen gebruiken, zoals baksteen, kalksteen en linzenpoedercement. Metalen hekken zijn verboden. Daken moeten aflopen en de bouwhoogte is maximaal 35 voet. Maar wie door de oude stad van Bhaktapur loopt ziet nog niemand aan de slag. Huiseigenaren wachten tot er duidelijkheid is over de schadecompensatieregeling.

Bijna overal moet het stadsherstel nog beginnen. Op de meeste sites zijn alleen hekken, steigers en stutpalen geplaatst. Het gaat nog lang duren, denken ze in Bhaktapur. Maar volgens Dahal wordt 90 procent van de objecten binnen zeven jaar gerestaureerd. 'We beginnen met de zeven werelderfgoedzones en grootste toeristische trekpleisters. De andere tempels komen daarna.'

Alleen in Bodhnath, het boeddhistische heiligdom dat het hart vormt van de Tibetaanse wijk van Kathmandu, wordt druk gewerkt. De stoepa staat in de steigers, er klinkt gehamer. Maar daar trekken de pelgrims met hun gebeds-molentjes, de toeristen en de schurftige honden zich niks van aan.

Bij de beschadigde stoepa Bouddhanath. Het is één van de grootste antieke stoepa's in Zuid-Azië en ligt in de wijk Bouddah in Kathmandu.Beeld Julius Schrank / De Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden