Neonazi's herdenken de dood van Hitlers tweede man Rudolf Hess in Berlijn

Honderden neonazi's herdachten zaterdag de dood van Hitlers tweede man Rudolf Hess met een mars door Berlijn. Net als in Charlottesville ruim een week geleden stuitten de extreem-rechtse activisten op fel verzet. 'Sterf toch eindelijk eens uit!'

Leden van de extreem-linkse antifa zaterdag in Berlijn. Beeld Christian Mang
Leden van de extreem-linkse antifa zaterdag in Berlijn.Beeld Christian Mang

Twee glimmend kale mannen zijn halverwege het uitrollen van een spandoek, als hun getrainde schouderpartijen opveren van een klap. Onweer? Nee, een opera van Wagner. In de daaropvolgende regen van paukslagen, stellen ruim achthonderd neonazi's zich in rotten van tien op achter het inmiddels ontrolde doek. 'Wir bereuen nichts' - wij hebben nergens spijt van, staat erop.

De mannen met het spandoek komen in beweging. Ze lopen - zelf zouden ze 'marcheren' zeggen - door de winkelstraat van de Berlijnse voorstad Spandau. De witte demonstratiestoet is omgeven door een haag agenten in het zwart, als een wandelende rouwrand.

De neonazi's zijn gekomen om Rudolf Hess te herdenken, de man die Hitler had aangewezen als zijn plaatsvervanger. Dertig jaar geleden, op 17 augustus 1987, hing Hess zich op in de geallieerde gevangenis in Spandau. Hij deed dat op 93-jarige leeftijd, na ruim 40 jaar eenzame opsluiting.

Een nazi-mars dus, op een klaarlichte zaterdagmiddag, in de hoofdstad van Duitsland. De denkbeelden van de deelnemers hier zijn vergelijkbaar met die van de mensen die een week geleden met fakkels door het Amerikaanse plaatsje Charlottesville trokken.

Extreem-rechtse activisten omgeven door veel agenten lopen zaterdag door Berlijn-Spandau. Beeld Christian Mang
Extreem-rechtse activisten omgeven door veel agenten lopen zaterdag door Berlijn-Spandau.Beeld Christian Mang

Ook de boodschap die er uitgaat van de mars door Spandau is vergelijkbaar unheimlich: hier marcheren een paar honderd overtuigde, voornamelijk jonge, rechts-extremisten - een nieuwe generatie.

De Amerikaanse neonazi's demonstreerden voor het behoud van het standbeeld van de omstreden militair en slavenhouder Robert E. Lee. In Spandau zijn alle zichtbare overblijfselen van Hess' verblijf uitgewist.

Een jaar na zijn dood blies de Berlijnse overheid de hele gevangenis op, wat nogal een klus was aangezien het een fort uit de 19de eeuw betrof, maar kosten noch moeite werden gespaard om te voorkomen dat hier een bedevaartsoord voor extreem-rechts zou ontstaan. Dat werd het desalniettemin - een relevante kanttekening in de discussie over het verwijderen van omstreden standbeelden.

Hess geldt als de meest mysterieuze figuur uit Hitlers griezelkabinet. In 1941 kaapte hij een jachtvliegtuig van de Luftwaffe en vloog op een nacht over het kanaal naar Groot-Brittannië. Daar werd hij ingerekend door de Britse geheime dienst.

Wat Hess in Engeland kwam doen is nooit opgehelderd. Wel staat inmiddels min of meer vast dat Hess op eigen houtje handelde en niet was gestuurd door Hitler. Ook zouden er aanwijzingen zijn dat hij aan wanen leed.

Allemaal laster, zegt een deelnemer aan de mars, die vanwege zijn colbertje en volle bos haar wat atypisch afsteekt bij zijn omgeving. Volgens de man, een dertiger, werd Hess door de Führer 'natuurlijk' naar Groot-Brittannië gestuurd voor overleg over een 'geheime missie'.

En om te voorkomen dat hij die geheimen op zijn oude dag nog prijsgaf, zou hij in Spandau zijn vermoord - hoe kan een hoogbejaarde zichzelf nou ophangen? 'Wij hebben recht op de waarheid, we leven hier immers in een democratie', zegt de man.

Onderwijl filmt hij met een handcamera onafgebroken de sneakers en benen van de verslaggeefster, als 'bewijsmateriaal' voor je weet maar nooit. Met zijn naam in de krant wil de man niet omdat hij de overheid niet vertrouwt.

De man is midden in zijn uitleg over de betekenis van het ariërschap vandaag de dag - 'het is van belang dat je in staat bent kinderen van het noordelijke ras in de wereld te zetten' - als een jongen hem wegtrekt en te verstaan geeft dat praten met een journalist verboden is. Om zijn arm draagt de jongen een witte band met 'ordebewaker'.

De journalist moet trouwens ook 'ophoepelen', vindt hij. Opvallend is dat vrijwel alleen buitenlandse pers zich tussen de demonstranten begeeft. De Duitse journalisten blijven achter de door de politie neergezette dranghekken.

Net als in Charlottesville is er ook in Spandau een flinke tegendemonstratie. Die mondt uit in een zitblokkade, waardoor de nazimars al na ongeveer vijfhonderd meter gedwongen tot stilstand komt.

Op het punt waar gedragen strijkers van Wagner botsen op de nerveuze klezmer uit de boxen van de tegenstanders, vormt de politie een dubbele haag met daartussen honderd meter niemandsland.

Het initiatief voor de blokkade komt van de extreem-linkse antifa. Er is geen recht op nazipropaganda, roepen ze, 'jullie zijn een schande' en: 'Sterf uit', 'Sterf toch eindelijk eens uit!'

Maja, een 27-jarige zwartgeklede Berlijnse die zich verschuilt achter een grote zwarte zonnebril en de col van haar trui, barst in tranen uit op het moment dat ze de omvang van de neonazi-stoet ziet. 'Het is toch walgelijk dat het in 2017 in Duitsland nog mogelijk is een gedenkmars te organiseren voor de tweede man van Hitler... het is... WALGELIJK, HOREN JULLIE!'

Een agent van de speciale eenheid springt op haar af om haar op commandotoon tot kalmte te manen. 'Ze mogen hier demonstreren.'

Meer aanhangers en meer geweld

Tot een paar jaar geleden leken de confrontaties tussen de kleine, maar hardnekkige neonaziscene en de krimpende antifa tot een soort rituele bijeenkomsten geworden. Maar dat is de afgelopen jaren veranderd. Rechtse en rechts-extreme bewegingen groeien, ook in Duitsland, zo blijkt de afgelopen twee jaar uit rapporten van de Duitse binnenlandse geheime dienst.

Die groei manifesteert zich over een brede linie: rond de rechtervleugel van de AfD, binnen obscure verbanden zoals de 'Rijksburgers', maar ook in ook de zogenoemde Identitaire Beweging. Het aantal extreem-rechts gemotiveerde geweldsdelicten, vaak met vluchtelingen als doelwit, is sinds 2013 verdubbeld van 800 naar ruim 1.600 per jaar. Overigens groeit ook de extreem-linkse scene in Duitsland de afgelopen twee jaar. Zij pleegden vorig jaar 1.200 geweldsdelicten.

Maar de tientallen buurtbewoners die ook op straat zijn gaan zitten, zijn het met Maja eens. Ze zijn het zat dat hun stadsdeel een bedevaartsoord voor extreem-rechts is. De buurbewoners dragen vooral ludieke borden -'Nazi's eten stiekem döner' - maar hun intenties zijn serieus.

Een uur lang staan en zitten de twee groepen tegenover elkaar. Gespannen. Toch is de dreiging in Spandau niet te vergelijken met de uitbarsting van geweld in Charlottesville, tenminste op het eerste gezicht. Dat komt omdat de politie de situatie schijnbaar routineus onder controle houdt.

Dat begint al bij de uitgang van het station, waar alle neonazi's worden gecontroleerd op wapens en het dragen van verboden nationaal-socialistische symbolen.

Opvallend veel deelnemers aan de mars dragen dan ook pleisters, en in een enkel geval is een heel ledemaat ingezwachteld, om hakenkruistatoeages te verbergen. Zo marcheerde door Spandau een ideologische ziekenboeg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden