Neoliberalisme: het beste model

De ‘economisch bijgespijkerde’ Job Cohen houdt tegenwoordig galmende tirades tegen het neo-liberalisme: ‘Het neoliberale tijdperk is voorbij!’ Zo ging het tijdens de Van der Wielenlezing (26 maart), tijdens het partijcongres (25 april) en op het 1 mei-feestje van de PvdA....

Nausicaa Marbe

Nu is het voorstelbaar dat een PvdA’er met een op faillissement staande ideologie de liberale concurrent aanvalt. Maar hoe oppervlakkig wil je daarin zijn? Sneu dat de voorheen zo bedachtzame Cohen zich naar de mode voegt door het neoliberalisme te beschimpen. Neoliberalisme staat voor hem, behalve voor de sociale catastrofe die de VVD zou ambiëren, voor de financiële crisis die in Amerika begon én voor alle economische rampspoed sindsdien.

In dat monsterbegrip resoneert meer dan afkeer van het economisch liberalisme. Neoliberalisme is synoniem geworden met hebzucht, egoïsme, gewetenloosheid en bedrog. De excessen worden als regel gepresenteerd, de uitwassen als blauwdruk. Het lijkt erop dat niet een theorie of traditie op het hakblok belandt, maar een abject mens. Geldt bijvoorbeeld voor het communisme dat het een failliet systeem is en voor de sociaal-democratie dat haar idealen achterhaald zouden zijn, het neoliberalisme zou zelf het Kwaad zijn. Een economisch begrip wordt daarmee tegelijk vermenselijkt en ontdaan van menselijkheid.

Zo’n moraliserende aanval is typerend voor dogmatici die de vrijzinnigheid van het liberalisme niet kunnen of willen bevatten. Door zo’n vijandbeeld krijgt het eigen, schematische goed-fout denken wat reliëf. Tegenover dat ‘slechte’ individualisme, staat dat ‘sociale’ collectivisme als bastion tegen de kille markt. Vraag je Cohen wat hij tegenover het neoliberalisme stelt, dan hamert hij op een economisch model met een ander mensbeeld, dat ‘lotsverbondenheid’ en ‘collectieve wilsvorming’ biedt. Pathetische begrippen die enkel verwijzen naar de volstrekt maakbaar geachte samenleving waarin de overheid voor de burger tot in details bepaalt wat goed en moreel is: de moral coercion waarvoor John Stuart Mill waarschuwde.

Om ten minste drie redenen is de verdachtmaking van het liberalisme (al of niet ‘neo’) stupide. Reden één: de fraaie historische wortels van de term, die gemunt is door de Duitse socialist(!) Alexander Rüstow. In de jaren dertig ontvluchtte hij Hitlers staatsterreur en ging in Turkije doceren en filosoferen over een economisch model zonder de beperkingen van het socialisme en de onzekerheden van het laissez faire. Zo werd hij medebedenker van de Soziale Marktwirtschaft en wegbereider van het Wirtschaftswunder. Toen Cohen in zijn 1 mei-speech een lofzang hield op de sociaal-democratische strijd van ‘onze ouders en grootouders’, liet hij onvermeld dat in datzelfde verleden het neoliberalisme welvaart en welzijn bracht.

Reden twee: de vrije markt is amoreel, derhalve ook niet goed of fout. Uitentreuren weerklinkt er gejammer over graaiers en bonussen versus de arme sloeber in de postkamer als symbool van economisch onrecht. Maar die misstand duidt eerder op slecht management of een onrechtvaardige bedrijfscultuur – die zijn niet aan kapitalisme en liberalisme voorbehouden. Ook het communisme kende een kaste van immorele managers die riant betaald werd om onderdrukking en zelfverrijking te faciliteren. Dat was geen exces, maar de aard zelf van het systeem – voor herhaling vatbaar.

De moraal is, gelukkig, van een hogere orde dan de economie. Dat egoïsme en hebzucht de motor van het kapitalisme zouden zijn, is een filosofische interpretatie en geen intrinsieke waarde. Ook de ‘insluiting’ en de economische solidariteit waarmee links dweept, is geen standaardsentiment van de ‘betere’ mens, maar eenvoudigweg een door wederzijdse belangen gemotiveerde praktijk die loont.

Reden drie: spuug je op het liberalisme, dan ook op de vrijheid en verantwoordelijkheid van de zelfredzame mens. Op een humanistische vrijheidstraditie die zich uitstrekt van Kant tot Raymond Aron en van Mill tot Frits Bolkestein. Een traditie die het individu doorgaans beschermt voor beschadiging door staatsdwang én voor eigen grenzeloosheid. Een beter model bestaat niet.

Nausicaa Marbe is schrijfster.

Reageren? vk.nl/opinie

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden