Nemen Nederlandse politici de stijl van Trump over?

Persoonlijke aanvallen en stoten onder de gordel kenmerkten de Amerikaanse verkiezingen. Gaat Nederland ook die kant op? 'De premier liegt en bedriegt.'

Mark Rutte voor een persconferentie Beeld anp

Het was een primeur: Mark Rutte en Geert Wilders in debat op Twitter. De twee leidende Nederlandse politici in de peilingen volgden de wetten van social media: kort - drie tweets, nog geen honderd woorden - en heftig. Shock and awe.

Het ging om een selfie van een nietsvermoedende Rutte met de radicale moslim Shabir Burhani. 'De nieuwe vriend van premier Rutte #gek #nuts', twitterde Wilders (726.000 volgers).

De reactie van de premier (708.000 volgers): '@geertwilderspvv heel veel mensen gaan met mij op foto. Ook mensen die ik niet ken. Als wel, dan was dit de laatste om mee op foto te gaan.'

Wilders antwoord: 'Heel veel mensen hebben genoeg van u @MinPres, onbetrouwbare leugenaar.' Het ontbrak er alleen nog aan dat Rutte terugsloeg met de woorden: 'Delete your account', zoals Hillary Clinton ooit deed na weer een tirade van Donald Trump op Twitter. Maar de gelijkenis met de Amerikaanse campagne dringt zich nadrukkelijk op.

Gaat The Donald school maken? Wordt het ook in Nederland persoonlijk en nasty? De eerste tekenen zijn er. De premier viel het afgelopen weekend op met sneren richting zijn rivalen. Hij associeerde Sybrand Buma tijdens het VVD-congres met 'een pruilende peuter', zette 50Plus-leider Henk Krol weg als een selfkicker die bij begrotingsonderhandelingen alleen komt om de broodjes op te eten, Asscher is iemand die terug wil naar de jaren vijftig en Wilders de grote 'wegloper' en 'volstrekt ongeschikt' voor het premierschap.

En dan is de campagne nog niet eens echt op stoom. Nou spreken journalisten wel vaker van de hardste verkiezingen ooit. Dat komt doordat hun geheugen hooguit een paar jaar teruggaat, betoogden Philip van Praag en Annemarie Walter al in 2012 in de Volkskrant - na 'de hardste campagne ooit'. Ook in het verleden maakten politici elkaar weleens scherpe verwijten. Niets nieuws dus?

Een rondgang langs (ex-)campagnestrategen en lijsttrekkers levert een ander beeld op. Op de vraag of deze campagne harder en persoonlijker wordt, is het antwoord bijna eensluidend: ja.

Daar zijn twee redenen voor. De eerste heeft te maken met het nieuwe, grote front in de campagne: social media - Facebook voorop. Dat platform is bij uitstek geschikt om de eigen achterban aan te vuren. En dat lukt nu eenmaal het best met confrontaties en aanvallen.

Trump ging verder dan wie ook en won. In de VS geldt hij nu als de politicus die een nieuw medium het best begreep en daardoor zegevierde, net als eerder Franklin Roosevelt (radio), John Kennedy (tv) en Barack Obama (internet). Trump won de race om clicks and shares met uitzinnige beledigingen, onnavolgbare fitties en schaamteloze aantijgingen. De hapklare bijnamen voor zijn rivalen ('Crooked Hillary' Clinton, 'Little Marco' Rubio, 'Lyin' Ted' Cruz) waren onderdeel van zijn succes.

Dat confrontaties leiden tot meer views, merken ook Nederlandse politieke partijen. De video waarin Rutte zijn rivalen uitmaakt voor 'wegkijkers en weglopers', behoort nu al tot de beter bekeken filmpjes. De nieuwe partij Denk scoort op Facebook met aanvallen op Geert Wilders ('Wilders is medeverantwoordelijk als er bloed vloeit'). En ook Klaver ziet dat de views omhoog schieten als de PVV'er doelwit is ('Wilders is de Erdogan van de Lage Landen'). Ter vergelijking: de aanval op de PVV-leider is 626.000 keer bekeken, een recenter filmpje over empathie blijft vooralsnog steken op 27.000 views.

Woorden die panelleden van het actualiteitenprogramma EenVandaag associëren met lijsttrekkers Mark Rutte, Diederik Samsom en Geert Wilders.Hoe groter het woord, hoe vaker het is genoemd. Beeld de Volkskrant

VNL van ex-GeenStijl-icoon Jan Roos mag op zijn beurt graag uithalen naar Denk, 'het gezicht van de vijfde colonne'. Ook Wilders krijgt veel retweets als hij Sylvana Simons omlaag haalt: 'Het allerbeste zou natuurlijk zijn als mevrouw Simons tegen zichzelf in bescherming wordt genomen en Denk wordt opgeheven.' Die tweet kwam hem op een uithaal te staan van Rutte, die Wilders vrijdag uitmaakte voor een 'zielepiet'.

Korte, scherpe video's werken het best op social media, maar dat is niet de enige reden waarom insiders rekening houden met een harde campagne. Nog belangrijker is de 'cultus' rond de lijsttrekker. Ook die is niet nieuw, maar het is wel een trend die zich sterk doorzet. De campagne draait om personen; het logische gevolg is dat aanvallen ook persoonlijker worden.

De strijd om het PvdA-leiderschap is daar een voorbeeld van. Grote inhoudelijke twistpunten ontbreken, het draait om stijlverschillen. Lodewijk Asscher schildert Samsom af als een eigengereide leider met te weinig zelfkritiek. 'Nu wordt het nasty,' zei een verbaasde Samsom, die zich vooralsnog niet laat verleiden tot tegenaanvallen.

Dat gebrek aan inhoudelijk contrast zal ook een rol gaan spelen bij de campagne voor 15 maart. Want ook tussen de andere middenpartijen zijn de verschillen niet bepaald levensgroot. Iedereen heeft de afgelopen jaren met iedereen samengewerkt, en de ideeën voor de komende vier jaar bieden weinig aanknopingspunten voor grote ideologische twistgesprekken ('als je eerlijk bent, lijken al die programma's heel erg op elkaar', erkent een partijleider).

Bij de te kloppen partij, de VVD, zie je het gevolg. Alles draait om Rutte - veel meer dan in 2010 en 2012. Veelzeggend is dat de lijsttrekker nu zijn eigen persoonlijke plan heeft gepresenteerd, naast het verkiezingsprogramma van de partij. In de tv-commercial, die tot verrassing van andere partijen nu al volop wordt uitgezonden, valt de naam VVD niet één keer. Rutte spreekt over kiezers 'die op mij gestemd hebben' en over 'mijn plan' en 'ik, nee we, gaan het voor elkaar krijgen'.

De focus op Rutte maskeert de inhoudelijke problemen bij de VVD, menen critici. De partij brak in 2010 definitief door met een pleidooi voor rigoureuze bezuinigingen, een hard veiligheidsbeleid en strenge integratie- en immigratiemaatregelen. Nu zijn harde bezuinigen niet meer nodig, veiligheid is een hoofdpijndossier geworden sinds het vertrek van Ivo Opstelten en immigratie en integratie zijn door de impact van de vluchtelingencrisis een complex verhaal geworden. Een scherpe nieuwe agenda is moeilijk te ontwaren. Het vacuüm wordt opgevuld met een strijd tussen personen.

Ruttes sneren richting andere lijsttrekkers het afgelopen weekend waren ook een waarschuwing, zo valt bij de liberalen te horen. Wie de premier aanpakt, kan een tik terug verwachten.

Aanvallen op Rutte zullen er zeker komen. De concurrentie heeft de afgelopen maanden laten zien hoe ze denken de premier te bestrijden. Wilders staat niet alleen in zijn harde verwijten. Buma meent dat de premier 'een erfenis van loze woorden en loze beloften' nalaat. 'Hoe vaak kan een premier sorry zeggen voor alle bewuste onwaarheden die hij heeft verteld?', vroeg de CDA'er zich onlangs nog in een debat af. Eerder constateerde Buma al: 'Nederland heeft uw beloften gehoord en de mensen geloven u niet.'

Jesse Klaver van GroenLinks beet Rutte toe: 'In 2012 kon u misschien met blufpoker en een tikkeltje list en bedrog verkiezingen winnen, maar dat gaat niet meer gebeuren.' Jan Roos (VNL) spreekt van 'een premier die iedere keer de boel voorliegt en bedriegt'.

Het is moeilijk om er geen patroon in te zien. Concurrenten schermen dan ook met interne kiezersonderzoeken die erop zouden wijzen dat Rutte een betrouwbaarheidsprobleem heeft.

Dat strookt in elk geval met niet-gepubliceerde onderzoeken van het opiniepanel van EenVandaag. In augustus vroeg het actualiteitenprogramma aan 20.000 panelleden met welke drie woorden ze Rutte zouden omschrijven. Op dat moment gaf slechts 16 procent van de kiezers (24 zetels) aan op de VVD te zullen stemmen. De woorden die bij die VVD-kiezers domineerden: betrouwbaar, leider, positief.

De rest van de kiezers is ronduit negatief. In de zogenoemde 'wordcloud' van alle deelnemers aan de peiling overschaduwen twee woorden alle andere: Onbetrouwbaar en leugenaar. Ze worden veruit het vaakst genoemd - de aanval van Wilders van afgelopen zaterdag ('onbetrouwbare leugenaar') lijkt er bijna op afgestemd.

Bij geen andere lijsttrekker lichtten die termen zo sterk op, aldus EenVandaag-opiniepeiler Gijs Rademaker. Iedereen die de wordcloud ziet, weet in één oogopslag waar de achilleshiel van de premier zit. Het moet 'in een mandje vallen', zei CDA-spindoctor Jack de Vries ooit over de aanval op Wouter Bos. De man achter Balkenende wist door onderzoeken dat Bos een betrouwbaarheidsprobleem had en slaagde erin dat uit te buiten. Tegenstanders lijken een vergelijkbaar mandje bij Rutte te zien.

De komende maanden zal EenVandaag meer onderzoeken publiceren die aangeven hoe de lijsttrekkers worden gewaardeerd, juist omdat het vertrouwen in een lijsttrekker bij kiezers een steeds grotere rol speelt.

Intern zijn partijen allang bezig om de zwaktes van tegenstanders in kaart te brengen. Dat Buma op het VVD-congres met instapslippers werd afgebeeld in een bejaardenhuis is niet geheel toevallig. Hij heeft een ietwat grijs imago, al noemen ze dat bij het CDA degelijk. Het EenVandaag-onderzoek bevestigt dat: in Buma's wordcloud licht het woord saai op.

De premier heeft er ook een handje van om voortdurend naar de leeftijd van Klaver te verwijzen. Een onderhuidse prik richting zijn zwakke plek: onervarenheid. In de wordclouds van EenVandaag springt er bij hem dan ook één woord uit: jong. Rutte waarschuwt verder dat Wilders gokt met de hardwerkende Nederlander. Evenmin toeval, want het woord dat veel kiezers gebruiken om de PVV'er te omschrijven is 'gevaarlijk'.

Er is kortom munitie genoeg voor een harde, persoonlijke campagne. Wordt het nasty à la Trump? In Nederland is er nog altijd een rem die zit ingebakken in het systeem: straks moet iedereen in een coalitie weer met elkaar samenwerken.

Diederik Samsom en Jesse Klaver Beeld Freek van den Bergh

Rutte moet bijvoorbeeld zijn aanvallen op Buma doseren, zo luidt nu al de inschatting op het Binnenhof. Hij heeft tenslotte de CDA-senatoren nodig om het aangepaste Oekraïneverdrag door de Eerste Kamer te krijgen.

Dan helpt het niet om de partijleider al te vaak te vergelijken met een pruilende peuter. Maar zal hij zich dat straks nog herinneren, als hij zelf in een felle campagne de ene na de andere persoonlijke aanval om zijn oren krijgt?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden