Negentiende-eeuws sentiment in een klassiek jasje

Beeldende kunst


Jean-Léon Gérôme

Amsterdam - Je moet over een sterke maag beschikken, veel doorzettingsvermogen en smaakpapillen die tegen een stootje kunnen. Anders is een bezoek aan het overzicht van de 19de-eeuwse kunstenaar Jean-Léon Gérôme in het Parijse Musée d'Orsay een kruisweg. Hoeveel wansmaak kan een kunstliefhebber verdragen?


Weinig kunstenaars zullen zo veel wrevel oproepen als deze Gérôme (1824-1904). Net als de Nederlander Ary Scheffer, was Gérôme de meester van het salonschilderen, van de klassieke poses, de epische verhalen, het historische onderzoek. Hij reisde naar het Midden-Oosten om er ter plekke schetsen te maken van bedoeïenen, slaven, buikdansende dames, pascha's en paarden. Hij bestudeerde de Romeinse oudheid voor zijn schilderijen van gladiatorengevechten, de moord op christenen, de aanslag op Julius Caesar. En net als Scheffer wist de schilder zich op deze meters grote doeken niet in bedwang te houden. Het wemelt van de archeologisch correcte, maar volstrekt overbodige details, van geëxalteerde houdingen en softporno-erotiek; overgepolijst geschilderd in een streeploze techniek.


Ondanks alle kitsch waarmee zijn schilderijen zijn doordrenkt, had hij wel een goed oog voor het juiste, theatrale moment. Zijn schilderijen appeleren aan heroïsme, drama, verdriet. In panoramische beelden worden diverse verhaallijnen naar een climax geleid. Bibberende christenen in een arena op het moment dat de hongerige leeuwen uit de kelders worden losgelaten. Gladiatoren die hun groet 'Morituri te salutant' aan de keizer brengen, terwijl op de achtergrond de doden van een vorig gevecht met haken worden weggesleurd. De vermoorde Caesar in een hoek van het senaatsgebouw, terwijl de senaatsleden juichend het pand verlaten. Noem het wansmaak, schilderellende, goedkoop sentiment - het sloeg wel aan. Niet bij de inner circle van de kunstwereld die zich opmaakte voor het experiment dat modernisme zou gaan heten, zoals Monet, Pissarro, Degas. Hún favoriete criticus, de dichter Charles Baudelaire, verweet Gérôme een 'gebrek aan verbeelding'. Wat onder het motto grandeur werd verkocht was volgens Baudelaire niets minder dan een overdaad aan 19de-eeuws sentiment in een klassiek jasje.


Wat wel klopt. Gérôme plaatste het eigentijdse levensgevoel in een Grieks-Romeinse omgeving, te midden van de Franse geschiedenis (veel speelt zich af aan het hof in het Fontainebleau en Versailles van de 18de eeuw) of de oriënt.


Maar juist die combinatie bracht hem veel succes, vreemd genoeg vooral in Amerika. Zijn schilderijen vonden al snel, vers van de ezel, hun weg naar privéverzamelingen aan de andere kant van de Atlantische Oceaan. Het werk was soms wat té scandaleus en provocatief, maar wel knap geschilderd, gaf een inzichtelijk beeld van een oudheid die Amerika niet kende, was daardoor erudiet, en ook heerlijk Frans. Precies dat waarmee de Amerikaanse kopers zich konden onderscheiden.


De wijd verbreide bekendheid van Gérôme lag ook aan het feit dat zijn werk in grote oplagen werd gereproduceerd, mede dankzij het bedrijf van zijn schoonvader Adolphe Goupil. Diens galerie, Maison Goupil, bracht maar liefst 370 prenten van Gérôme in roulatie. Zijn werk verscheen op broches, wandtapijten, kalenders, asbakken en lucifersdoosjes. Ze werden in zulke grote hoeveelheden op de markt gebracht dat de Franse schrijver Émile Zola zelfs meende, dat Gérôme 'enkel schilderijen maakt om te worden gereproduceerd door foto's en gravures en verkocht in duizenden kopieën. Het onderwerp is voor hem alles, het schilderij niets: de reproductie is meer waard dan het werk'.


En toch, tel de drie ingrediënten bij elkaar op - goed gekaderde mise en scènes, historische juistheid en drama - en het is begrijpelijk dat vooral de startende filmindustrie in Hollywood wel mogelijkheden zag in het werk van Gérôme. De schilderijen en reproducties van de Fransman gaven producenten en regisseurs een hoeveelheid beelden die ze konden gebruiken in hun mega-producties, zoals Quo Vadis? (1913) en later Ben Hur (1959).


Het heeft de schilder tot een cinematografische ensceneur avant la lettre gemaakt en het werk tot enkele onvergetelijke filmscènes aangezet - wat je er ook van mag denken.


Jean-Léon Gérôme. Musée d'Orsay. Parijs. T/m 23/1. Museo Thyssen-Bornemisza, Madrid. 1/3 t/m 22/5.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden