Nieuws Jair Bolsonaro

Neergestoken presidentskandidaat Bolsonaro is vastberaden om campagne door te zetten: ‘God wilde dat ik zou overleven’

De messteek in de buik van de extreem-rechtse presidentskandidaat Jair Bolsonaro treft Brazilië als een mokerslag. Maar het geweld komt niet uit de lucht vallen. ‘Dit is waar links toe in staat is.’

Presidentskandidaat Bolsonaro nadat hij is neergestoken. Beeld AFP

‘Bolsonaro is neergestoken!’ Het nieuws verspreidt zich donderdagmiddag razendsnel door de Braziliaanse provinciestad Juiz de Fora. Er zijn duizenden mensen op de been om de extreem-rechtse presidentskandidaat Jair Bolsonaro toe te juichen. Als de politicus met een mes in zijn buik wordt gestoken is de verbijstering groot. ‘Is hij dood?’

Bolsonaro is ernstig gewond, maar overleeft de aanslag. Hoewel hij voor­lopig in het ziekenhuis moet blijven, lijkt hij vastberaden zijn campagne door te zetten. Vrijdagochtend kwam de politicus met een eerste video: ‘God wilde dat ik zou overleven’, zegt hij met gebroken stem vanuit zijn ziekenhuisbed.

De moordpoging treft Brazilië als een mokerslag, maar komt niet uit de lucht vallen. Het politieke klimaat is de laatste jaren doordrenkt geraakt van haat en onverdraagzaamheid. Op 7 oktober zijn de verkiezingen, en Brazilië is verscheurd tussen populistisch links en extreem-rechts. Beide kampen wantrouwen de democratische instituten, van dialoog of debat is nauwelijks meer sprake. Dit is al de derde aanslag op een politicus dit jaar, en Brazilianen vrezen dat het niet de laatste was.

De verkiezingsrace verloopt uiterst chaotisch. Braziliës populairste politicus, de linkse Lula da Silva, zit een gevangenisstraf van twaalf jaar uit wegens corruptie. Desondanks is de oud-president (2002-2010) vastbesloten deel te nemen aan de verkiezingen, en bijna 40 procent van de bevolking wil op hem stemmen. Het electorale hof besloot een week geleden dat Lula onverkiesbaar is, maar de oud-president en zijn aanhangers weigeren dat te accepteren.

Zonder Lula gaat Bolsonaro met 22 procent ruim aan kop in de peilingen. De oerconservatieve oud-militair pleit voor keiharde maatregelen tegen criminelen en wil dat de politie straffeloos burgers moet kunnen neerschieten. ‘Als zij mitrailleurs hebben, zetten wij tanks in’, aldus de politicus. Ook ‘deugdzame burgers’ krijgen van Bolsonaro het recht om wapens te dragen, zodat ze zich kunnen beschermen tegen criminelen.

Bolsonaro belooft ook een einde te maken aan de corruptie en wil ‘de moraal’ terugbrengen in het land. Feministen moeten terug in hun hok, Afro-Brazilianen en indianen zijn inmiddels wel genoeg vertroeteld, en er moet een einde komen aan ‘het promoten van homoseksualiteit’. Bolsonaro steekt zijn heimwee naar de militaire dictatuur (1964-1985) niet onder stoelen of banken.

Zijn boodschap valt in goede aarde. ‘Hij is de enige hoop voor Brazilië’, zegt Rodrigo García, een 29-jarige ambtenaar. García heeft gezien hoe Bolsonaro is neergestoken, zijn blik staat nog altijd vol ongeloof. ‘Dit is waar links toe in staat is’, zegt hij met tranen in de ogen. ‘Ze noemen Bolsonaro radicaal. Maar wie is hier nu radicaal?’

De dader is ter plekke gearresteerd. De man was tot 2014 gelieerd aan de linkse partij PSOL, maar handelde voor zover bekend op eigen houtje. Zijn daad was ‘een bevel van God’, zo verklaarde hij. Het verlangen naar wraak hangt zwaar in de lucht. ‘Jammer dat hij al is opgepakt’, zegt Fernando Santos (40), een van de aanwezigen in Juiz de Fora. ‘Ik had hem graag gelyncht.’

Het politieke geweld kent een lange aanloop. In 2014 doet een verrassend soepel verlopen WK voetbal nog vermoeden dat Brazilië de zaken prima op orde heeft. De linkse Arbeiderspartij PT is dan al twaalf jaar aan de macht, en eind 2014 wordt president Dilma Rousseff met een nipte meerderheid herkozen. De tot dan toe gezonde verdeeldheid tussen links en rechts wordt vijandiger van toon.

Er komen massale demonstraties om het aftreden van de linkse Rousseff te eisen. De economie stagneert, jaren van excessieve overheidsuitgaven komen pijnlijk aan het licht. De noodmaatregelen die Rousseff probeert te nemen, worden getorpedeerd in het vijandige Congres. Ze wordt uiteindelijk in een omstreden impeachmentprocedure uit het zadel gewipt. Rechts is tevreden, links woedend over de ‘staatsgreep’.

Intussen beukt een enorm corruptieschandaal tegen de fundamenten van de politieke klasse. Er zijn honderden miljoenen aan overheidsgeld achterover gedrukt. De beerput lijkt bodemloos, vooral de PT en coalitiegenoten zijn de klos. ‘De PT heeft ons land in een afgrond gestort’, concludeert rechts. ‘Justitie staat aan de kant van de rechtse elite’, aldus de lezing van links.

Ook Michel Temer, de president die aantreedt na de impeachment van Rousseff, staat op de verdachtenlijst. Maar het al net zo corrupte Congres houdt hem de hand boven het hoofd. De bevolking ziet het knarsetandend aan. Tot overmaat van ramp heeft Brazilië in 2017 met 64 duizend moorden het gewelddadigste jaar ooit. De woede en frustratie creëren een giftige sfeer, een voedingsbodem voor politiek geweld.

In maart dit jaar wordt Rio de Janeiro opgeschrikt door de moord op het linkse raadslid Marielle Franco. Diezelfde maand nemen schutters een buskaravaan van de PT onder vuur. Lula komt met de schrik vrij. Bolsonaro maakt grapjes over die aanslag, en besteedt een groot deel van zijn campagne aan het hekelen van de Arbeiderspartij. ‘We gaan dat PT-volk met mitrailleurvuur beschieten’, zei hij daags voordat hij werd neergestoken.

Brazilië houdt zijn hart vast voor wat nog komen gaat. ‘Ik maak me grote zorgen’, zegt Luzimar Paulo Pereira (45), een antropoloog van de universiteit van Juiz de Fora. ‘De toon zal verder radicaliseren.’ Pereira is een fel tegenstander van Bolsonaro, maar is geschokt door de aanslag. ‘Geweld is nooit een antwoord’, vindt hij. 'Bovendien zal dit Bolsonaro alleen maar meer stemmen opleveren. Hij is een martelaar geworden.’

Presidentskandidaat Bolsonaro nadat hij in de menigte is neergestoken. Beeld AFP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.