Neergekalkte getallen: rekensom of politieke kreet?

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: getallen.

Wieteke van Zeil
null Beeld Kunsthistorisches Museum Wien
Beeld Kunsthistorisches Museum Wien

Er is vast een berekening voor: hoe groot de kans is dat, terwijl een collegacolumnist oppert dat de serie Oog voor Detail meer wiskundige details verdient, je je als schrijver net staat te verwonderen over een som op een 16de-eeuws portret. In Wenen zag ik deze vroege vorm van tafellakenrekenen, met krijt gezet op een houten tafelblad. Daarna las ik Ionica Smeets' fijne column over verborgen wiskundige details in kunst; ze schreef over het portret van een goudweger die met zijn handgebaar de telling bijhoudt. Op naar meer dus, uitdaging aanvaard. Al vergt het wat inlezen, want verborgen details heten niet voor niets verborgen, je ziet ze pas als je er iets over weet. Daar zijn gelukkig boeken voor, zoals het pas verschenen Visual Culture and Mathematics in the Early Modern Period van Ingrid Alexander-Skipnes.

Nu de man. Het eerste wat opviel was zijn blik; zelden zie je een geportretteerde zo recht en alert naar je kijken. Ook knap is dat hij, terwijl hij me aankijkt als de badkamerridder in de Old Spice-reclame, tegelijkertijd een rekensom oplost. Hoe dan? Het schilderij is niet coherent; hoofd en handen vertellen iets verschillends. Die zwarte wollen jas ertussen doet in zijn asymmetrie denken aan het kostuum van een architect, geportretteerd door Ludger Tom Ring rond dezelfde tijd. Is dit een architect?

Dit is de som:

2 4
S 6 2
6 6
S 4 8
1

null

Barthel Beham
Portret van een scheidsrechter of rekenmeester
1529, olieverf op lindenhout, 48,8 x 66,1 cm
Kunsthistorisches Museum Wenen
www.detailsofart.com

null Beeld Kunsthistorisches Museum Wien
Beeld Kunsthistorisches Museum Wien

Opwaarts

Of het de bedoeling is dat we meerekenen, is de vraag. Sommigen hebben dat namelijk geprobeerd en dat leidde nergens toe. De conclusie tot nu toe: het ís geen som. Het zijn gewoon cijfers en twee letters. Al lijkt het wel op de manier waarop toen deelsommen werden gemaakt, waarbij 'opwaarts' werd gewerkt. Wat doet onze man dan? Het museum houdt het erop dat hij de score van een balspel of een boogspel noteert. Op mijn vraag naar de redenen hiervoor kreeg ik niet op tijd antwoord, helaas.

Eén ding weet ik wel: zo'n detail zegt áltijd iets over de geportretteerde. Een Duitse wetenschapper, Jessica Buskirk, heeft zich over dit beeldraadsel gebogen en concludeert dat er geen som staat. We moeten de betekenis elders zoeken: in de associatie van de man met de getallen.

Commercie

Er staan cijfers uit het Arabisch systeem en hoewel dat zeker sinds de 12de eeuw in Europa bekend was, met als belangrijkste vertaler de Italiaan Leonardo van Pisa ofwel Fibonacci, en sindsdien steeds meer gebruikt werd - denk aan de jaartallen op schilderijen - was het volgens Buskirk begin 16de eeuw nog ongewoon in hogere kringen. Daar werden Latijnse cijfers of de sinds de Oudheid bestaande abacusmethode gebruikt: tellen door middel van streepjes, steentjes, een telraam of andere elementen die letterlijk de aantallen aangaven. Het Arabisch systeem daarentegen is symbolisch - zes bestaat uit het teken 6 - en daarmee in essentie een taal. Begin 16de eeuw was het vooral in de commerciële sector gebruikelijk om ermee te werken omdat het weinig ruimte vergt. Maar dit is geen handelsman; zijn zwarte 'Faltrock' hoort onder een harnas en verraadt dat hij tot de hogere Duitse middenklasse behoort.

Buskirk stelt dat de commercie in deze tijd langzaam terrein won; er was verzet op universiteiten, maar twee decennia later werd het Arabisch cijfersysteem er algemeen gebruikt. Deze man is mogelijk een begunstiger van de wetenschap en laat zien dat hij vóór die verandering is, door zich te afficheren met het systeem.

We kijken naar een moderne man die zich als denker wil tonen; Plato schreef dat geen man intelligent genoemd kan worden zonder kennis van rekenkunde, muziek en geometrie. Dat de kunstenaar niet de moeite nam een echte som te schilderen, toont dat hij veronderstelt dat kijkers daarover niet vallen; het was nog niet zó wijd verspreid. Wat we zien gaat over de ontwikkeling in de rekenkunde in 16de-eeuws Duitsland.

De neergekrabbelde 'som' is dus betekenisvol, maar niet op te lossen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden