Reportage

Neemt Tanzania nu president Magufuli is begraven ook afscheid van z’n covidwaanzin?

Tanzania heeft vrijdag afscheid genomen van de bouwer van de natie, president John Magufuli. Hij stierf vorige week, op 61-jarige leeftijd. Volgens sommige geruchten aan covid-19, wat wrang zou zijn want Magufuli was de grootste covidontkenner van Afrika. Maar waarom moet iedereen bij de uitvaart dan zijn temperatuur laten meten?

Het lichaam van president John Magufuli werd woensdag door de straten van Chato gereden. Het mondde uit in een massaal eerbetoon.	 Beeld Luke Dray / Getty
Het lichaam van president John Magufuli werd woensdag door de straten van Chato gereden. Het mondde uit in een massaal eerbetoon.Beeld Luke Dray / Getty

Naast het nog niet voltooide voetbalstadion waarin de Tanzanianen hun laatste eer kunnen bewijzen aan de vorige week overleden president John ‘de Bulldozer’ Magufuli staat een bulldozer. Tot zijn laatste snik ging Magufuli door met dit soort ambitieuze bouwprojecten waaraan hij zijn bijnaam dankte. Aan de stenen muren rondom het stadion hangen metershoge foto’s: één van een enorme stuwdam en één van een lachende Magufuli, omringd door ingenieurs met bouwhelmen op. De boodschap is duidelijk: met het verscheiden van de staatsman is de bouwer van de natie heengegaan.

Magufuli was pas 61 jaar toen hij vorige week vrij onverwachts overleed. Duizenden inwoners zijn naar Chato, in het noordwesten van Tanzania, gekomen om een laatste glimp van de opgebaarde leider op te vangen. Hij wordt vrijdag een steenworp verderop, in zijn geboortegrond, begraven. Magufuli kwam uit Chato, een dorpje aan het Victoriameer, waar behalve bananenbomen en vissersboten weinig te zien valt – afgezien van het vliegveld dat Magufuli er liet neerzetten. Toch gebeurt hier iets opmerkelijks: wie het voetbalstadion in wil, moet bij de ingang eerst zijn handen desinfecteren en zijn temperatuur laten meten. Pas dan mag afscheid genomen worden van de grootste coronascepticus die Afrika kende.

Want voor Magufuli bestond het covidvirus niet. Terwijl de buurlanden van Tanzania vorig jaar in lockdown gingen, ontkende hij de ernst van het virus in alle toonaarden. Hij hield de kerken open. Gebeden waren volgens de overtuigd katholiek sterker dan het virus. En van de meer dan 55 miljoen inwoners zijn er officieel slechts 21 overleden aan covid-19. Juni vorig jaar verklaarde Tanzania zich geheel corona-vrij. De overheid stopte elf maanden geleden zelfs met het melden van de dagelijkse besmettingscijfers, er was immers niks te melden.

Toen meer recentelijk bleek dat het virus zich toch niet zomaar gewonnen geeft, gaf de regering-Magufuli te kennen meer vertrouwen te hebben in kruidendrankjes dan in vaccins. Maar wat is er hier in Chato dan aan hand? Duidt het verplichte handen wassen en temperaturen bij de uitvaart van Magufuli op een radicale ommezwaai door zijn opvolger, Samia Suluhu, de eerste vrouwelijke president van Tanzania?

Het gerucht: het was covid

Het antwoord is op straat moeilijk te vinden. Zeker, reeds onder Magufuli voerde Tanzania enkele praktische maatregelen in tegen verspreiding van het coronavirus. Op winkelstraten zijn wasbakken met zeep neergezet en bij drukke busstations zijn flacons handgel en tonnetjes spoelwater te vinden. Wie wil kan zich op covid laten testen. Maar openlijk over corona praten, lijkt een taboe. Toen het gerucht de ronde deed dat Magufuli was overleden aan het coronavirus – hij was voor zijn heengaan al een poosje niet meer in het openbaar gezien – werden hiervoor vier personen gearresteerd. De Bulldozer is gestorven door een hartkwaal, luidde de officiële reactie.

De kans om als journalist in Chato vrijuit met de bevolking te spreken, wordt bemoeilijkt door de aanwezigheid van een officiële persbegeleider. De Volkskrant kreeg bij hoge uitzondering een visum, maar de chaperon werd er gratis bijgeleverd. En die luistert met elk gesprek mee, zo ook dat met Saada Ramadan (51). Op haar hoofd draagt ze een doek met daarop het symbool van de regeringspartij van Tanzania, de gekruiste hamer en schoffel. ‘Concrete dingen die Magufuli goed heeft gedaan? Hij legde infrastructuur aan en hij heeft voor meer waterputten gezorgd. Dat is goed voor vrouwen omdat zij degenen zijn die elke dag water moeten halen.’

Op een baar wordt de kist vrijdag het stadion uitgereden. Beeld Luke Dray / Getty
Op een baar wordt de kist vrijdag het stadion uitgereden.Beeld Luke Dray / Getty

Welk thema Magufuli, die sinds 2015 president was, beter had kunnen aanpakken? Ramadan verstart. Na enig nadenken zegt ze: ‘De nieuwe president, Suluhu, kan meer doen om voor veilige bevallingen te zorgen.’ Maar de vraag ging over Magufuli? Ramadan: ‘Hij deed goed zijn best, het probleem is dat sommige mensen om hem heen niet loyaal genoeg waren.’

Het lukt om iemand één op één te spreken te krijgen, op voorwaarde van anonimiteit. ‘Dat Magufuli corona puur ontkende, is niet waar, kijk maar naar de maatregelen die zijn regering nam. Het meten van de temperatuur en het handen wassen bij grote evenementen, zoals je nu bij Magufuli’s uitvaart ziet, was er ook al eerder.’ Maar wat klopt, is dat de regering nooit de boodschap heeft verkondigd dat het volk het virus serieus moet nemen en dat het voorzichtig moest doen, bijvoorbeeld door afstand te bewaren en een mondkapje te dragen. Magufuli hield geen waarschuwende tv-toespraken, zoals leiders in omliggende landen wel deden. Hij sprak vooral relativerende woorden. Zo trok hij de betrouwbaarheid van coronatests in twijfel met de mededeling dat een lab in Tanzania een positieve test had verricht op een papaja.

Vanwaar dit verschil tussen de praktische coronamaatregelen aan de ene kant (handen wassen, temperatuur meten) en Magufuli’s publiekelijk beleden scepsis? De anonieme gesprekspartner zoekt de verklaring bij Magufuli’s eergevoel en trots. De president wilde zich niet door gezondheidsorganisatie WHO en andere buitenlandse instanties laten voorschrijven wat hij wel en niet moest doen. ‘De president wilde in het openbaar bewijzen dat hij een soeverein leider van een soeverein, Afrikaans land was. Onderschat niet de kracht van zo’n boodschap in een land dat ooit gekoloniseerd was.’

Het gevolg van dit alles is een nogal omfloerste omgang met het thema ‘corona’ in Tanzania. Mensen lijken zich voortdurend af te vragen welk gedrag hun overheid behaagt, en welk gedrag juist niet. Neem het mondkapje: omdoen als ik me zorgen maak over besmettingsgevaar, of toch niet? Magufuli is ook op dit punt niet eenduidig geweest: lange tijd vond hij gezichtsbescherming onnodig, zelf is hij er nooit in het openbaar mee gezien, maar vorige maand adviseerde hij Tanzanianen opeens om wél een mondkapje te dragen (zolang de stof ‘lokaal’ is gefabriceerd).

De koers van de katholieke kerk

Deze koerswijziging had misschien te maken met de reeks Tanzaniaanse politici die waren overleden aan wat officieel ‘ademhalingsproblemen’ heet. Ook niet behulpzaam voor de tegenstanders van mondkapjes was een televisie-optreden van de minister van Financiën, in februari. ‘Ik voel me al een stuk beter’, stamelde hij kuchend en hijgend in het hospitaal waarin hij was opgenomen. Druk op de regering om van koers te veranderen, kwam er vorige maand ook van de katholieke kerk: dit invloedrijke instituut riep volgelingen op om zichzelf beter te beschermen. En de Tanzaniaanse organisatie van medisch specialisten roerde zich rond dezelfde tijd eveneens: zij meldde een ‘scherpe toename’ van het aantal coronagevallen.

Uit respect legt een vrouw een doek neer, groene bladeren zijn in Tanzania een teken van liefde. Beeld Getty Images
Uit respect legt een vrouw een doek neer, groene bladeren zijn in Tanzania een teken van liefde.Beeld Getty Images

Het beleid van mondkapje af, mondkapje op etaleert zich vrijdag tijdens de uitvaart van Magufuli in het voetbalstadion. De president ligt opgebaard in een doorzichtig prefab-huisje met open deuren aan de voor- en achterkant. Leden van de militaire politie in oranje verkeershesjes dirigeren de lange rijen bezoekers in een straf tempo langs de met rode stof versierde, geopende grafkist. Sommigen wordt het bij de aanblik van hun vroegere leider te veel, ze worden opgevangen en weggedragen door medewerkers van het Rode Kruis. In de mensenmassa is hier en daar een mondkapje te ontwaren.

Maar iemand die bijvoorbeeld geen mondkapje draagt, is de kersverse president. Suluhu gebruikt de uitvaart dus niet om een politiek signaal af te geven. Bij eerdere, minder in het oog springende gelegenheden is ze wel met een bedekte mond gezien. De oppositie in Tanzania probeert wel de druk op Suluhu op te voeren, door te verklaren dat het voor de hand ligt dat de nieuwe president meer werk maakt van coronabestrijding.

Dat het nieuwe staatshoofd nog geen beleidswijziging heeft aangekondigd, valt wel te begrijpen volgens een oudere heer die in het geboortedorp van Magufuli een restaurant uitbaat. In een kort onderonsje geeft hij zijn mening: ‘Als onze nieuwe president met een mondkapje zou verschijnen bij de uitvaart, dan zou dat worden uitgelegd alsof ze rechtstreeks tegen Magufuli ingaat. Daarmee zou ze het zichzelf erg moeilijk maken, Magufuli heeft in Tanzania veel aanhangers.’

Waarschijnlijk zijn er voorlopig weinig regeringsleden te vinden die openlijk Magufuli willen afvallen. De overleden leider werd de afgelopen dagen non-stop gelauwerd op tv-zenders, en hij werd het halve land doorgereden in een grote begrafenisstoet. Maar toch hoopt de restauranteigenaar dat de nieuwe president uiteindelijk overstag gaat. Geleidelijk, oppert hij, als Suluhu eenmaal haar positie heeft weten te consolideren. ‘Een aangescherpt coronabeleid zou wel zo goed zijn voor Tanzania. Het virus doodt mensen, ik heb het zelf gezien. Al kan ik dat hier niet openlijk zeggen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden