Opinie

Neem de waarschuwingen van Kasparov serieus

De Russische oppositieleider en voormalig schaakkampioen Gary Kasparov loopt soms hard van stapel en heeft weinig oog voor de realiteiten waarmee normale politici te maken hebben. Maar visionair is hij zeker.

Gary Kasparov, een stoorzender wiens waarschuwingen je serieus moet nemen. Beeld afp
Gary Kasparov, een stoorzender wiens waarschuwingen je serieus moet nemen.Beeld afp

Toen Gary Kasparov in 2005 met schaken stopte en aankondigde de Russische politiek in te willen gaan om het noodlijdende democratische kamp te versterken en het Vladimir Poetin moeilijk te maken, vond ik dat belangrijk nieuws. Onder de kop 'Een Keuze voor Rusland schreef ik in mijn column in HP/De Tijd dat Poetin zijn borst kon natmaken. (De president poseerde toen nog niet met ontbloot bovenlijf.)

Ik geloofde in de kansen van Kasparov. Een oud-wereldkampioen schaken die weet wat winnen is en tot de verbeelding spreekt van het Russische volk, zou met zijn ambitie en grootspraak een formidabele uitdager kunnen worden voor Poetin, die zich toen al als sterke man ontpopte, maar nog niet de wraakzuchtige dictator was van nu. Daarbij had Kasparov in zijn tweekampen met Anatoli Karpov, de favoriet van het Kremlin die ook in de politiek was gegaan, de zittende macht al eerder afgetroefd. Te prijzen was ook dat Kasparov, geboren in Bakoe (Azerbaidzjan) en van Joods-Armeense afkomst, voor oppositie bedrijven in Moskou koos, en niet voor een comfortabel leven in het Westen, wat hij als zovele Russische grootverdieners makkelijk had kunnen doen.

Tien jaar later is dit een voorspelling die wereldvreemd overkomt. Kasparov, in 2007 voor het eerst aangehouden, is twee jaar geleden naar Amerika uitgeweken en wil het risico om naar Rusland terug te keren niet meer nemen. Poetin zit nog steeds in het Kremlin, vlakbij de brug waar vorige maand de liberale oppositieleider Boris Nemtsov werd vermoord. Kasparov verheft nog wel zijn stem, maar doet dat vanuit plaatsen als Tilburg. Hij hield daar de Nexus-lezing voor een uitgelezen Nederlands gehoor, onder wie Ruud Lubbers, die ooit in de kruisrakettenkwestie met een eigen nuloptie tegenover de Sovjet-Unie kwam en begin jaren negentig een Energiegemeenschap met Rusland voorstelde. Dat was pas Realpolitik! Maar Lubbers is twaalf jaar premier geweest en was een man van verzoening. Dat kun je van Kasparov niet zeggen (en van Poetin evenmin).

Kasparov gaf Poetin ('gevaarlijker dan Hitler') er stevig van langs en het publiek applaudisseerde beleefd, maar het is de vraag of het ontvankelijk was voor de boodschap. Het Nederlandse bedrijfsleven onderhoudt goede betrekkingen met Rusland en dan is zo'n Kasparov een ongeleid projectiel die bijna met opzet een Buk-raket afschiet. Zulke spelbrekers zijn wel het laatste waarop ze in Den Haag zitten te wachten. Schakers blijven wereldvreemd en zijn niet degenen om politiek advies bij in te winnen, aldus Max Pam woensdag in de Volkskrant. Hij kan het weten, want hij is zelf schaker en heeft Kasparov diverse keren ontmoet en (met Genna Sosonko) geïnterviewd.

Gary Kasparov achter het schaakbord. Beeld reuters
Gary Kasparov achter het schaakbord.Beeld reuters

Zwart-wit

Ik ga Pam, als voormalig schaakverslaggever ook sportjournalist (de enige opiniemakers die er in Nederland nog toe doen), niet tegenspreken. Kasparov bekijkt de wereld zwart-wit, en is gezien zijn dubieuze activiteiten tijdens het Jeltsin-tijdperk, toen hij met iedereen ruzie kreeg, geenszins de modeldemocraat om Rusland op het juiste pad te zetten. Dat heeft Pam goed gezien. Zoals hij ook, met een vader die buitenlandredacteur bij het Parool was, gevoel voor internationale verhoudingen heeft. Als er na Karel van het Reve nog eens iemand met twee potten pindakaas naar Moskou moet, zou ik Pam sturen. Dezelfde droge humor. Dan kan hij daar weer op zoek naar dissidenten als Andrej Amalrik, die zich afvroeg of de Sovjet-Unie 1984 zou halen (hij zat mis: het werd 1991).

Ook Amalrik week naar het Westen uit (hij stierf in 1980 in Spanje bij een verkeersongeluk), het lot van vele dissidenten. Maar hoe wereldvreemd soms ook, moedig en visionair waren ze altijd. Aleksandr Solzjenitsyn was de vreemdste; hij berichtte over de Siberische strafkampen, was een mysticus van de Russische ziel, week met hulp van de Duitse schrijver Heinrich Böll naar Amerika uit, en werd criticus van het 'oppervlakkige Westen'. In de jaren negentig keerde hij terug naar moedertje Rusland. Andrej Sacharov, de vader van de Russische waterstofbom, was de bekendste dissident en leefde een tijd in ballingschap in Gorki (nu Nizjny Novgorod, de stad van Nemtsov).

De Russische president Vladimir Poetin. Beeld epa
De Russische president Vladimir Poetin.Beeld epa

Met zijn politieke intuïtie is niets mis

Of Kasparov uit hetzelfde dissidentenhout is gesneden, weten we nog niet. Maar hij geldt nu als de laatst overgebleven criticus van Poetin. Kasparov zag zichzelf als onderdeel van een democratisch momentum, dat hij ook in Oekraïne en de Arabische wereld ontwaarde. Let wel, dat schreef hij tien jaar geleden, in de Wall Street Journal, waarvoor Ayaan Hirsi Ali en Leon de Winter ook weleens schrijven. De Winter is soms flink van het padje als hij het over Obama en de EU heeft, maar dat ligt anders voor zijn stukken over Israël en de islam. Ook Hirsi Ali heeft met haar pleidooi om de islam te hervormen tot een moderne kritische godsdienst iets wereldvreemds. Ik kan u nu al zeggen dat daar niks van terecht gaat komen. Daarbij was zij een enorme stoorzender in de Nederlandse politiek. Velen (ook binnen de VVD) zullen blij zijn dat zij weg is.

Maar met de politieke intuïtie van al deze stoorzenders is niks mis. Van Kasparov kun je zeggen dat hij soms hard van stapel loopt en weinig oog heeft voor de realiteiten waarmee normale politici te maken hebben. In Rusland én het Westen. Maar visionair is hij zeker. Hij heeft een fantastische antenne voor waar het naartoe gaat en uit welke hoek de gevaren dreigen. Als alle ware dissidenten ziet hij de wereld scherper en beter. Daarbij is alles wat Kasparov de laatste tien jaar over Poetin heeft gezegd uitgekomen. Alleen al daarom is het raadzaam zijn waarschuwingen serieus te nemen.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden