Column

Neem charismatische leiders liever bloedserieus

Geert Wilders begint het 'Plan voor Nederland' dat hij zaterdag publiceerde met de woorden 'Pim' en 'Fortuyn'. Vijftien jaar na zijn dood heeft Pim nog steeds charisma en dat weet Geert - verderop in de tekst steelt hij slim een fortuynisme: 'de puinhopen van Mark Rutte'.

Donald Trump gaat tekeer tegen het neoliberalisme. Beeld ap

Dicht bij de zon blijven loont. Rutte heeft geen charisma. Donald Trump waarschijnlijk wel. Hillary Clinton: nee. Fortuyn: ja. Er is een belangrijk verschil, zegt Clemens van Herwaarden, tussen lekker uit je woorden komen en een charismatisch leider zijn. Mark heeft 'uitstraling' - dat is echt wat anders.

Handig om te weten nu Donald nog steeds kans maakt op het presidentschap van Amerika, en Geerts aanhang groeit. Charisma, zegt Clemens, is geen eigenschap: het wordt je toegekend. Het is een bijna goddelijke verering met als resultaat dat de leider in kwestie niets meer fout kan doen. Trump een racist en een seksist? Maakt niet uit. Wilders een mislukte manager van een brokkenpartij? Geen punt. We blijven van jullie houden.

'Liefde voor de leider' heet de dissertatie waarop Clemens vrijdag promoveerde - en die liefde moet je letterlijk nemen. Het is een geschiedkundig onderzoek naar het charisma van Pim Fortuyn. Geen gemakkelijk onderwerp voor een historicus, het is 'de allernieuwste nieuwste geschiedenis', zegt hij, en daarom nog lang niet ingedaald. Bovendien ligt het wat gevoelig.

Zoals we nu verbaasd kijken naar de opkomst van Trump, zo keken we vijftien jaar geleden verbaasd naar de opkomst van Fortuyn, terwijl, zegt Clemens, dezelfde mechanismen werken. Hier komt de goede oude sociologie van Max Weber om de hoek kijken, volgens wie de charismatische leider wordt vereerd 'alsof hij in het bezit is van bovennatuurlijke, bovenmenselijke of op zijn minst specifiek uitzonderlijke krachten'. Pim en Donald (en Geert): messiassen.

Pim Fortuyn wist precies wat hij deed. Beeld Beekman, Martijn

Clemens onderzocht dus niet Fortuyn, maar zijn volgelingen. Postzakken met persoonlijke berichten kreeg Pim opgestuurd en Clemens las er duizenden, deels verloren gewaand maar teruggevonden. Wat hij aantrof was de navelstreng tussen de heilige Pim en zijn achterban: pure één-op-één- liefde.

Aanhef van een ansichtkaart: 'Lieve Pim, Herman + hondjes'. Moederlijke kattenbel: 'Nog een raad van een oude weduwe, probeer op uw gezondheid te letten!' Brief: 'Ik wist niet dat je een 'onbekende' zo WITH LOVE in je hart kon sluiten.'

Fortuyn is volgens veel wetenschappers een 'handige rechtse populist', schrijft Clemens, maar in werkelijkheid was hij 'een buitenissige politicus' met een uitwaaierende politieke agenda vol rechtse en linkse standpunten, die 'een grote groep voorheen passieve kiesgerechtigden wist te mobiliseren', gebruikmakend van de 'emo-samenleving'. Pim wist exact wat hij deed, 'als socioloog had hij zelf ook Weber in de kast staan', en gebruikte bewust messianistische taal om zijn charisma te vergroten.

Pim showde zijn succes, en Donald doet dat ook - Pim met zijn villa in Rotterdam en zijn professoraat, Donald met zijn geld en bedrijven - en tegelijk showen ze hun zwakte, kwetsbaarheid en strijd. 'Pim vertelde uitgebreid hoe ongelukkig hij was in de liefde, over zijn eenzaamheid, dat hij seks had met Marokkanen, hij deelde álles. Kiezers herkennen zich in die strijd. Ze leven een compleet ander leven, maar pikken er elementen uit waarmee ze zich identificeren. Wat de leider dan politiek gezien doet of zegt, maakt geen klap meer uit.'

Pim en Donald (en Geert) vallen de bestaande orde aan, consequent en zonder de kiezer naar de mond te spreken (Fortuyn was voor het pardonneren van asielzoekers). Trump gaat tekeer tegen het neoliberalisme, tegen Democraten en Republikeinen tegelijk, 'we kijken ernaar alsof hij een compleet gestoorde kolderieke figuur is, maar ik was verrast door zijn inhoudelijkheid in de debatten. En gestoord of niet, alleen al omdát hij het durft de bestaande orde aan te vallen, hijsen ze hem op een schild'.

Geert Wilders steelt een fortuynisme. Beeld epa

Goed - en hoe ga je daar als conventioneel politicus zonder charisma maar met uitstraling dan mee om? 'Je moet ze bloedserieus nemen.'

Er is niets wezenlijks veranderd sinds de dood van Pim Fortuyn, zegt Clemens. 'Als je zo in de war bent van het populisme, doe wat. Betrek mensen bij de democratie - ideeën genoeg, van de gekozen burgemeester tot David Van Reybrouck met zijn vorm van directe invloed. Wees helder over het Oekraïnereferendum. Ga niet als Halbe Zijlstra lamkakkerig iets zeggen over Zwarte Piet, dat is emotiemanagement van oja, we moeten de boze burger niet vergeten. Dat heeft die boze burger echt wel door. Doe iets, of doe niets, en wees duidelijk.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden