Opinie

'Neem bij politieke vragen ook onderbuik serieus'

Het is onverstandig bij het nemen van politieke besluiten geen rekening te houden met onze driften, betoogt Henk Verhoeven, docent toegepaste psychologie aan de Fontys Hogescholen.

Chimpansee Jimmie (R) met haar pasgeboren kind. Beeld anp

Kritiek van Bram van Ojik op bezuinigingen op ontwikkelingshulp, mensenrechten voor chimpansees, beperking van arbeidsmigranten uit Oost-Europa, misbruik van bijstandsuitkeringen, weerstand onder de bevolking tegen verdere uitbreiding van de EU.

Zomaar wat krantenberichten die ogenschijnlijk weinig met elkaar te maken hebben maar toch minstens één belangrijk kenmerk gemeen hebben. Ze gaan over de vraag wat een gemeenschap is, hoe de grenzen daarvan getrokken zijn en hoe doorlaatbaar die grenzen zijn. Wie treedt wel en wie treedt niet toe tot onze gemeenschap? Aan wie kennen we de rechten en plichten toe die daarbij behoren? En welke disbalans staan we hierin toe? En niet minder belangrijk: hoe nemen we beslissingen hierover? En: wie neemt deze beslissingen?

In deze discussie kunnen we twee belangrijke visies onderscheiden. De eerste wordt het best uitgedrukt door de befaamde uitspraak van Margaret Thatcher: 'Er bestaat niet zoiets als een maatschappij; je hebt individuele mannen en vrouwen en je hebt families.' Waarschijnlijk zonder het zelf te beseffen vat zij hier de bevindingen uit de sociobiologie en evolutionaire psychologie kernachtig samen.

Egoïstische genen
Mensen worden gedreven door egoïstische genen die uit zijn op hun eigen overleven. Dit doen ze door het lichaam waarin ze verblijven te laten voorbestaan en het voort te planten. In onze naasten (kinderen, broers, zussen, neven, nichten) bevinden zich kopieën van onze genen. Het is dus voor die genen niet verkeerd ook hún kansen op overleven en voortplanten te bevorderen, en wel in de mate waarin die genen overeenkomen met de eigen genen. Voor een broer hebben we meer over dan voor een neef.

Daarnaast is de mens van nature een handeldrijvend wezen. De intuïtie van geld (een middel waarmee de waarde van zeer uiteenlopende zaken met één dimensie kan worden uitgedrukt) is ons aangeboren en ruilen, taakverdeling en functiespecialisatie - eveneens biologisch geprogrammeerde processen - hebben de mensheid gebracht tot waar die nu staat. Naast onszelf, onze broer en neef geven we ook om degene waarmee we stabiele ruilrelaties zijn aangegaan. Vertaald naar het politieke discours komen we met deze inzichten uit bij de Realpolitik: een niet-principiële, flexibele en sterk situationeel bepaalde praktijk. Een benadering die onder ethici niet altijd op evenveel bewondering kan rekenen.

Tegenover onze biologische oerdriftenethiek staat de ethicus-filosoof, die vanuit abstracte principes vraagstukken doordenkt en via wiskundige logica tot conclusies komt, los of die nog stroken met ethische intuïties. In het artikel over chimpansees en mensenrechten wordt de Australische filosoof Peter Singer genoemd, een uitgesproken vertegenwoordiger van het ethisch-filosofisch standpunt. Wanneer voelen, denken, zelfbewustzijn en empatisch vermogen kenmerken zijn die mensen menselijk maken, is zijn logische conclusie dat een volwassen chimpansee menselijker is dan een comateuze mens zonder uitzicht op herstel. Dus zouden destructieve (dier)proeven beter op deze mens dan op de aap kunnen worden uitgevoerd. Wanneer een daad goed is wanneer die maximaal welzijn oplevert voor het maximale aantal mensen (utilitarisme) dan had een euro die hier uitgegeven is, maar in Afrika meer leed had kunnen voorkomen, daar uitgegeven moeten worden. Dus is het onethisch het leven van je eigen kind te redden als je met hetzelfde geld of dezelfde inspanning in Afrika het leven van tien kinderen had kunnen redden.

 
Voor een broer hebben we meer over dan voor een neef omdat hij meer op ons lijkt

In de meeste actuele morele discussies overheerst (naast het christelijke) het ethisch-filosofische paradigma, en worden onze (biologisch gedetermineerde) intuïties genegeerd of als onderbuikgevoelens weggezet. Dat is jammer. Ik wil er niet voor pleiten ethische vragen alleen op basis van ethische intuïties te voeren. Dit zou tot kortzichtig nationalisme, nepotis-me en polariserend groepsdenken kunnen leiden. Het feit immers dat wij in een wereld leven die nog nooit zo vreedzaam is geweest als nu hebben wij in hoge mate te danken aan de invloed van hoogst abstracte ethische principes als de mensenrechten, de categorische imperatief en de juridische gelijkheid van alle mensen.

Evolutionaire moraal
Maar het is wel van belang het evenwicht te bewaren tussen de twee belangrijkste bronnen van ethische overtuigingen; daarbij lijkt nu de balans uit evenwicht te zijn geraakt ten nadele van ethische intuïties gebaseerd op onze evolutionaire moraal.

Het is een fundamenteel recht van elke gemeenschap om te beslissen wie er lid mag worden van die gemeenschap en wie niet. Wanneer we deze rechten niet erkennen, leidt dit tot verzet of ondergraaft het de binding aan de gemeenschap. En dan zijn we nog verder van huis.

Bij de vragen of chimpansees mensenrechten moeten krijgen, tot hoe solidair we moeten zijn met de derde wereld, of de EU uitgebreid moet worden, of we misbruik van sociale voorzieningen mogen tolereren en arbeidsmigranten moeten binnenlaten, mogen onze onderbuikgevoelens best wat meer serieus worden genomen; het zal de kwaliteit en vooral het draagvlak van de uiteindelijke beslissingen ten goede komen.

Henk Verhoeven is docent toegepaste psychologie aan de Fontys Hogescholen. Van de auteur verscheen dit jaar het boek Oerganisatie. De evolutie van samenwerking, van mierenhoop tot multinational (Maven Publishing).




 
Gemeenschap heeft fundamenteel recht te bepalen wie er lid van mag worden en wie niet
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.