Nee tegen het herdenkingsrelativisme

Omdat ik op reis was, las ik pas na 4 en 5 mei de gemiste kranten. Ik ontdekte er een levendige discussie over de oorlogsherdenking, waarin gepleit werd voor een brede kennis van de historische feiten. Mooi. Graag meer kennis in plaats van gelijkstelling van alle oorlogsverhalen, gekoppeld aan gratuite waarschuwingen die eerder wortelen in modieuze slogans dan in historisch besef.


Met lede ogen had ik, voor ik vertrok, naar de tv-reclame van het 4 en 5 meicomité gekeken. Het was ze gelukt de Tweede Wereldoorlog eruit te poetsen. 'Op 4 mei herdenken we de slachtoffers van oorlogsgeweld', heette het. Welke oorlog, welke slachtoffers precies? Is het ons werkelijk om het even? Laten we het toe dat van de herdenking een stamppot wordt gemaakt, gesaust met de hoop dat iedereen zich in alles herkent?


Op de site van het comité is de Tweede Wereldoorlog wel aanwezig. Het comité meent zelfs dat de kennis van de Nederlanders over de oorlog niet optimaal is. Vreemd. Als historisch besef kennelijk toch telt, waarom ontbreekt deze oorlog dan in hun spotje? De Tweede Wereldoorlog heeft de wereld anders en erger ontwricht dan bijvoorbeeld de missies in Afghanistan. Ons besef van vrijheid en democratie is gebaseerd op de Tweede Wereldoorlog, de politieke verhoudingen in een groot deel van de wereld zijn dat ook. Die oorlog moffel je niet weg als een van de vele.


Wie algemeen herdenkt, nivelleert de herinneringen. Elke oorlog is uniek, hoe wrang dat ook klinkt. Dus ook uniek in teweeggebracht leed. Dat gaat verloren als niets meer in zijn eigenheid wordt herdacht. Nivellering leidt tot stereotypen, en die staan diametraal op wat het herdenken beoogt: het door specifiek memoreren tenietdoen van simplistisch denken.


Nee zeggen tegen dit herdenkingsrelativisme behelst geen instemming met een rangorde in leed. Die domme gedachte heerst. Op de site Maroc.NL wordt geweeklaagd dat de dodenherdenking een 'jodenherdenking' is geworden. Behalve van historisch onbenul getuigt zo'n bewering ook van penetrant antisemitisme. Je kunt je voorstellen dat zulke figuren in hun sas zijn met de modieuze manier van herdenken, waarbij het specifieke joodse karakter van de Nederlandse herdenking weggemoffeld wordt, omdat ergens bij een subsdidieruif bedacht is dat - zucht - de Nieuwe Nederlander zich weer zonodig ergens in moet kúnnen herkennen.


Altijd hachelijk om herdenken te koppelen aan de tijdgeest. Maar het Nationaal Comité 4 en 5 mei wenst dat juist: 'De mate waarin en de wijze waarop dat gebeurt, wordt mede beïnvloed door de tijdgeest en actuele en nationale en internationale gebeurtenissen.' Juist het grillige van de tijdgeest zou moeten leiden tot een waardevaste wijze van herdenken. De oorlog is ook niet van te lang geleden, zoals wordt beweerd. Zeker nu in Oost-Europa veel archieven opengaan, komen urgente feiten beschikbaar voor historisch onderzoek.


Vermoeiend is de opgelegde associatie van herdenkingen met multiculturele idealen, die voor fatsoenlijk doorgaat. Men staat niet eens meer bij stil bij wat het een met het ander te maken heeft. Van een hardnekkige dwaasheid is de loze vergelijking van bezet Nederland met vandaag. Zo bestond het die arme Grimbert Rost van Tonningen om in een 4 mei-lezing nota bene het Duitse leger en de migranten te koppelen, door voor beide groepen in een onduidelijke context het woord 'invasie' te gebruiken. Wartaal, die dan wel weer de gedachte bevat dat we wat minder bij de Tweede Wereldoorlog moeten stilstaan en wat meer toewijding voor het oplossen van multiculturele problemen moeten tonen. Alsof het een het ander zou uitsluiten.


Zo armoedig om álles maar weer terug te voeren op geïdealiseerd multiculturalisme. Die ideologie biedt geen garantie voor pais en vree. Juist van de Tweede Wereldoorlog leren we dat het multiculturele leger van Stalin ook verschrikkelijke misdaden heeft gepleegd. Die soldaten zijn vervolgens bij thuiskomst afgemaakt omdat ze in contact waren gekomen met westerse diversiteit en vrijheid. De les van de oorlog is niet dat een multiculturele samenleving beter is. De les is dat noch het multiculturalisme noch de monocultuur terreur en moord rechtvaardigt.


De vraag is niet hoe het goede het kwade kan overwinnen, maar hoe het kwaad zoveel mogelijk beperkt blijft tijdens maatschappelijke veranderingen. De les is om idealen te koesteren die niet zo onhaalbaar zijn dat ze pas door terreur gestalte kunnen krijgen. Hoe dat lukt of mislukt, leren we uit de vele historische feiten, die hun betekenis verliezen bij inhoudsloze herdenkingen.


Nausicaa Marbe is schrijfster. opinie.volkskrant.nl/auteurs

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.