'Nee hoor, ik heb twee benen'

ALEID TRUIJENS

Vervolg van pagina 1.

Haar opleiding, Beeld en Taal aan de Rietveld Academie - waar ze nu zelf lesgeeft - hielp haar om in beelden te denken. 'Je schrijft, maar je krijgt ook les in film, grafisch ontwerpen en tekenen. Tekst versterkt beeld, en andersom. 'Spannend' noemen ze dat, zo noemen ze daar alles. In mijn eerste jaar liet ik iemand in een verhaal die zich rot voelde bijvoorbeeld kotsen - een cliché. Nu weet ik: je moet iemand laten zien, de gevoelens suggereren. Doordat ik zo vaak tekst onder beeld heb gezet, heb ik leren schrijven zonder overbodigheden; het beeld is er al. Nu is het beeld weggevallen, maar ik heb die stijl behouden. Niet alles uitleggen. De lezer mag het beeld erbij bedenken.'

Vaak gaat het over huizen in Wortels verhalen. De titel Dit is jouw huis lijkt programmatisch: het huis is een territorium dat bewaakt moet worden, een vesting. Wie bij een ander binnenkomt, overschrijdt een grens. 'Je trekt, zoals in het titelverhaal 'Dit is jouw huis' je deur dicht en denkt: hier ben ik veilig, dit is mijn wereld. Maar dat is niet zo. Terwijl je daar zit, kan van alles gebeuren. Zoals een moeder beseft dat ze haar kind nooit kan beschermen, er zijn altijd ziektes, virussen, het verkeer.'

Ook de hoofdpersoon van haar roman Half mens, de in Los Angeles wonende Mexicaan Michael Poloni, trekt zich terug in zijn appartement. 'Daar lijkt hij veilig. Maar ook daar wordt hij gekweld door dwanggedachten.' De lezer komt er langzaam achter wat zijn obsessie is, en wat hij van plan is om zichzelf daarvan te verlossen. 'Nee, dat vertel ik niet. Het is niet eventjes na te vertellen; daarvoor moet je het boek lezen.'

Zit de schrijver ook veilig opgesloten in zijn eigen hoofd, zijn vesting, het schuttersputje van waaruit hij anderen bespiedt? 'Grappig dat jij dat eruit haalt, maar ik heb het er niet ingestopt. Iedereen zit opgesloten in z'n manier van denken. We hebben vaak een verkeerd beeld van iemand; er kan een enorm verschil zijn tussen gedrag en binnenwereld. Michael Poloni is ogenschijnlijk een normale man. Hij is slim, ziet er goed uit, heeft succes als copywriter. Zijn afwijking is niet zichtbaar. Wat er met hem aan de hand is, wordt langzaam duidelijk nadat de taxi waarin hij zit een meisje aanrijdt.

'Ook ik verbaas me vaak over het beeld dat mensen van mij hebben. Ze vinden mij, en mijn werk, afstandelijk. Ik denk dan: echt, vind je dat? Voor mij is wat ik schrijf heel dichtbij. Of klopt mijn beeld van mezelf niet? Ik houd er niet van om te zeggen dat een schrijver 'in zijn hoofd zit'. Natuurlijk, alles in mijn verhalen is bedacht, maar toch komen ze uit het hart.'

'Afstandelijk', merkte ze, is voor veel lezers gelijk aan niet- autobiografisch. 'De eerste vraag die mensen mij stellen over Half mens, waarin een jong meisje, Elsa, bij een ongeluk een been verliest, is: heb je dat zelf meegemaakt? Nee hoor, zelf heb ik twee benen. Mensen willen zó graag dat het echt is. Ze willen zich identificeren met de schrijver, dan pas kunnen ze meevoelen. Zodra ze zich moeten verplaatsen in iemand die ze vreemd vinden, wordt het moeilijk. Ik snap dat niet. Wat je al kent, is toch niet interessant?'

Wat je niet kent, als tweebenige: hoe het is het om te horen dat je been eraf moet. Hoe voelt het om na de operatie wakker te worden met een stomp? 'Zelf ben ik obsessief bezig met het idee dat alles aan mij het zo goed doet. Wat kan ik er veel mee, wat cool! Als ik me daarvan bewust word, ben ik ineens heel onhandig. Stel je voor dat je iets mist, een hand, een been, wat dan?'

Tijdens het schrijven van Half mens overkwam Maartje Wortel iets vreemds. Alsof de fictie een feit uitlokte. 'Ineens had ik een zwarte plek op mijn rechterbeen. De dokter dacht dat het kanker was. Zul je net zien, dacht ik: ben ik dit boek aan het schrijven en dan moet mijn been eraf! Wordt het toch nog autobiografisch. Maar het was niks, gelukkig, een insectenbeet.'

Ze knutselt niet van tevoren een plot in elkaar. 'Ik begin te schrijven en dan gebeurt het gewoon. Ik wist dat ik wilde schrijven over Poloni's afwijking. Over zijn diepste wens. Maar het is geen ziektegeschiedenis. Poloni is niet alleen iemand met een enge stoornis. Hij kan iedereen zijn. Jij als lezer kan hem zijn. Door die onzichtbare ziekte gaat het weer over de vraag: wat zie je eigenlijk aan iemand?'

Maartje Wortel lacht. 'Ik voel me een beetje een nerd dat ik daar steeds over begin. Maar het houdt me bezig.'

Je kunt Half mens ook diepzinniger duiden. Poloni is op zoek naar zijn 'wederhelft', iemand die hem, letterlijk, compleet maakt. Dacht Wortel daarbij aan de theorie van Plato, dat ieder mens op zoek is naar zijn ideale wederhelft?

'Misschien is het slimmer voor de publiciteit als ik zou zeggen: jahaa, het is geïnspireerd op Plato! Nee, ik heb nul seconden aan Plato gedacht. Michael zoekt geen romantische wederhelft. Michael en Elsa gebruiken elkaar, om zichzelf te hervinden. Geen romance, maar puur eigenbelang. Ze hebben wel seks, maar die intimiteit is nodig als je iets van iemand gedaan wilt krijgen. In de liefde gebruiken de mensen elkaar ook. Liefde is niet onvoorwaardelijk. Iemand geeft jou het beeld dat je van jezelf wil hebben, daarom ben je met diegene. Ik hoop dat het niet zo is, maar ik denk van wel. Ik vind het wel lief dat lezers in de relatie Michael-Elsa liefde zien. Die mensen hebben vertrouwen in de liefde.'

Nu ze zelf erkend 'jong talent' is, merkt ze dat uitgevers wanhopig op zoek zijn naar jong talent. 'Laatst vroeg ik op een feestje aan een redacteur waaraan hij ziet of iemand talent heeft. Hij zei: 'Ik kijk op Twitter en als iemand een goede tweet heeft, denk ik: hé die kan wat.' Ik dacht dat hij een grapje maakte, maar nee.'

Zelfs op haar eigen uitgeverij, De Bezige Bij, wilde men graag dat haar personages herkenbaarder zouden zijn. Toegankelijker, minder raar. 'Een andere ik-figuur in Half mens, James Dillard, een ruige, stoere jongen, vonden ze 'een fijne stem'. Ze vroegen: kun je hem niet wat meer ruimte geven? Dat zette me aan het denken: werkt het echt zo?'

Maartje Wortel maakte die vraag meteen vruchtbaar. Ze kwam op een idee voor een roman die ze razendsnel, in twee maanden, schreef. 'Ik lever daarin kritiek op dat identificerende lezen, maar tegelijk geef ik eraan toe. Het boek is vanuit James Dillard geschreven. Iemand vraagt hem: 'Wil jij een boek schrijven? Je stem bevalt ons.' Hij aarzelt, maar probeert het toch. En met succes. Een van zijn verhalen - door mij geschreven - wordt geplaatst in The New Yorker. Maar zijn uitgever geeft als commentaar: 'Nee, niet zó schrijven! Meer zoals je zélf bent!' Ik weet nog niet helemaal wat ik van dat boek vind. Of ik het wel publiceer. Ik ben intussen nóg een roman aan het schrijven.'

ABSURD, KOMISCH EN WREED

Lichtelijk absurd, komisch ook, soms bijtend en ongegeneerd wreed: de verhalen van Maartje Wortel zijn alles tegelijk, schreef Daniëlle Serdijn op 21 augustus 2009 over de debuutbundel Dit is jouw huis, in Boeken. Volstrekt origineel noemde ze het verhaal 'Kranten', waarin verteller Jarie om de haverklap 'kanker' roept, en dan niet als zwarte humor of flauwe grap, maar vanuit zijn tenen. 'Het lucht op.' Een vrouw op straat vraagt hem of hij beseft hoe beledigend dat is. Dan merkt Jarie op: 'De kanker had mijn hele lichaam beledigd, het zat vol met beledigingen. En als allergrootste, extra belediging is mijn hoofd overgeslagen.' De vrouw vraagt hem om voortaan 'kranten' te roepen, en dat doet hij - tot het verhaal een wending neemt.

In Half mens, de eerste roman van Wortel, op 1 oktober 2011 geprezen door Arjan Peters in Boeken, bekijkt hoofdpersoon Elsa Helena haar leven en dat van anderen met bijna klinische verwondering. Zo kijkt ze naar haar ouders op de dag van de rechtszaak tegen de taxi-chauffeur die hun dochter aanreed: 'Mijn vader droeg een pak, dat inmiddels te groot was geworden omdat hij zorgen had. Mijn moeder droeg een jurk die inmiddels een beetje te klein was geworden omdat ze grote zorgen had.'

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden