Opinie

'Nee D66, wij blijven baas in eigen buik'

Het voorstel van D66 tot automatische donorregistratie tast de soevereiniteit van het individuele lichaam disproportioneel aan. Het leidt ook tot praktische problemen. Dat stellen Daan Spaargaren en Geerten Waling.

D66-Kamerlid Pia DijkstraBeeld ANP

Het CDA wil opeens toch van de langstudeerboete af, de SP wil alleen nog EU-boetes betalen over Roemers 'dead body', de PvdA wil graag staatsbank ABN Amro handhaven, de PVV opent weer eens een meldpunt. Alle politieke partijen doen hun best om met ferme taal of een origineel voorstel een goede startpositie in te nemen in de verkiezingscampagne. De strijd is begonnen en de media -- nog in komkommermodus - springen er gulzig op.

D66 had ook een opzienbarend plan nodig. Dus mocht kamerlid Pia Dijkstra vorige week een douceurtje uitdelen in een nachtelijke radio-uitzending van omroep BNN: D66 wil iedereen automatisch registreren als orgaandonor. De omroep was verguld: sinds het overlijden van oprichter Bart de Graaff is het donorissue daar, net als spuiten en slikken, core business geworden. De oplossing is zo simpel: iedereen is zonder nadenken donor, minus die paar zeurkousen die de moeite nemen om bezwaar aan te tekenen. Perfect toch?

Het ligt iets ingewikkelder dan dat. De organenkwestie is een exponent van wat Foucault omschreef als 'biopolitiek': de moderne staat bestuurt zijn ingezetenen onder meer door maatregelen die rechtstreeks betrekking hebben op hun lichaam. Inderdaad behoort vooral in landen als Frankrijk en Italië het lichaam van een burger toe aan de staat. Aangezien die staat op een nogal katholieke ethiek is gestoeld, is euthanasie er uitgesloten. Een immense hoeveelheid persoonlijk leed is het gevolg.

Autonomie
In Nederland kunnen we er trots op zijn een zekere mate van persoonlijke autonomie te hebben bewerkstelligd. Wie zich op Nederlands grondgebied bevindt, is nagenoeg soeverein over zijn eigen lichaam. Je kunt zelfs in geval van uitzichtloos en ondraaglijk lijden euthanasie laten plegen. Zoals Britta van Beers in haar proefschrift Persoon en lichaam in het recht (2009) beschrijft, zijn er allerlei omstandigheden waarin je heus niet mag doen en laten met je lichaam wat je wilt. Uitgebreide biowetgeving zorgt ervoor dat we niet belanden in middeleeuwse toestanden en dat mensen enigszins tegen zichzelf in bescherming worden genomen. De menselijke waardigheid wordt veiliggesteld.

Bescherming
Deze wetgeving wordt over het algemeen als redelijk ervaren en als bescherming in plaats van aantasting van de lichamelijke integriteit. In die geest past dat je lichaam in principe ongeschonden het graf of de oven ingaat, tenzij je bepaalt dat er delen mogen worden gerecycled of ter beschikking worden gesteld aan de wetenschap. Nu D66 van orgaandonatie de norm wil maken, wordt daarmee de soevereiniteit van het individuele lichaam disproportioneel aangetast. Het primaat op orgaandonatie komt nu bij de staat te liggen en de burger rest alleen nog een mogelijkheid om bezwaar te maken als hij iets anders voor ogen had met zijn stoffelijk overschot. Een fundamentele omkering van een principiële kwestie: wie beschikt primair over mijn lichaam?

De automatische donorregistratie leidt ook nog eens tot allerlei praktische problemen. Wat gebeurt er met de mensen die komen te overlijden voordat ze een keus hebben gemaakt? Worden die gemakshalve in een donorschap gerommeld? En buitenlanders die hier op bezoek zijn en het loodje leggen? Over orgaantransplantatie van een net-overledene moet vaak in luttele minuten worden beslist. Betekent het ontbreken van een 'nee-codicil' op het lichaam van een verongelukte motorrijder dan groen licht?

Eigenlijk wel. Je kunt immers moeilijk zeventien miljoen Nederlanders (min een beetje) vragen te allen tijde hun codicil op zak te hebben. De Tweede evaluatie Wet op de orgaandonatie (2004) concludeert dat er in het D66-systeem dan maar 'in de maatschappij voldoende draagvlak' moet zijn om ook in twijfelgevallen het scalpel erin te zetten. Waar in dit land ziet u zo'n draagvlak, mevrouw Dijkstra?

Orgaanfabriek
Het voorstel is, zoals wel vaker bij D66, niet fundamenteel genoeg doordacht. Onder het mom van pragmatisme wordt geen rekening gehouden met morele verworvenheden en wezenlijke democratische principes. Het gebrek aan orgaandonoren is een urgent probleem, maar dat zou moeten leiden tot een andere impuls: stimuleer voorlichting over orgaandonatie, steun acties van vrijwilligers en patiëntenverenigingen. Maar blijf bij je principe: een menselijk lichaam is geen orgaanfabriek in handen van de staat.

Daan Spaargaren en Geerten Waling zijn allebei historicus, publicist en orgaandonor.


 
Je lichaam gaat in principe ongeschonden het graf of de oven in, tenzij je bepaalt dat er delen mogen worden gerecycled
 
Het voorstel is, zoals wel vaker bij D66, niet fundamenteel genoeg doordacht.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden