Nieuws

Nederlandse telescopen vangen signalen op van mysterieuze flitsen in ver sterrenstelsel

Twee Nederlandse radiotelescopen hebben tegelijkertijd signalen opgevangen van een mysterieuze kosmische stroboscoop in een ver sterrenstelsel, op bijna een half miljard lichtjaar afstand. Maar de nieuwe metingen, deze week gepubliceerd in Nature, lijken meer vragen op te werpen dan te beantwoorden.

Illustratie van een snelle radioflits. Beeld NASA
Illustratie van een snelle radioflits.Beeld NASA

Eén populaire verklaring voor de raadselachtige bron van de repeterende radioflitsen kan in elk geval de prullenbak in, volgens Joeri van Leeuwen van Astron, het Nederlands instituut voor radioastronomie. ‘Het is een hele puzzel,’ zegt hij.

‘Snelle radioflitsen’ werden in 2007 voor het eerst ontdekt. Ze duren maar een duizendste van een seconde, maar in die korte tijd komt even veel energie vrij als de zon in een paar dagen produceert. Vermoedelijk zijn het explosies op zogeheten neutronensterren – enorm compacte sterretjes van nog geen 25 kilometer groot, maar zwaarder dan de zon, en met een gigantisch sterk magneetveld. Sterrenkundigen hopen dat onderzoek aan snelle radioflitsen meer inzicht oplevert in de meest extreme materievormen in de natuur.

Inmiddels zijn er honderden van die flitsen waargenomen, voornamelijk door de relatief nieuwe Chime-telescoop in Canada. De meeste zijn eenmalig, maar er zitten ook een aantal repeterende exemplaren tussen. En één daarvan, FRB20180916B geheten (FRB staat voor fast radio burst), vertoont een voorspelbare regelmaat: elke 16,3 dagen staat de ‘stroboscoop’ een paar dagen achtereen ‘aan’; tussendoor is er niets te zien.

Sterrenwind

Volgens Inés Pastor-Marazuela van de Universiteit van Amsterdam, eerste auteur van het Nature-artikel, werd tot nu toe algemeen aangenomen dat de flitsende neutronenster vergezeld wordt door een gewone ster, die er eens in de 16,3 dagen omheen draait en die veel gas de ruimte in blaast. ‘Die ‘sterrenwind’ absorbeert de radiostraling, waardoor de flitsen alleen te zien zijn als de gewone ster zich – van ons uit gezien – achter de neutronenster bevindt’, legt ze uit.

Maar de nieuwe waarnemingen, simultaan verricht met de schotels van de Westerbork-radiotelescoop en de antennes van de Lofar-telescoop, zijn met dat model niet te verklaren. Lofar ‘kijkt’ op veel lagere frequenties dan Westerbork, en je zou verwachten dat die laagfrequente flitsen gedurende kortere tijd zichtbaar zijn dan de hoogfrequente, omdat ze sterker worden geabsorbeerd. Het tegenovergestelde blijkt echter het geval te zijn. Er zijn zelfs helemaal geen aanwijzingen voor absorberend gas in de omgeving. ‘Dat klopt dus allemaal niet met het dubbelster-model,’ aldus Pastor-Marazuela.

‘Heel raadselachtig,’ zegt Victoria Kaspi, die snelle radioflitsen bestudeert met de Chime-telescoop. Kaspi heeft ook de Lofar-metingen van FRB20180916B bestudeerd, maar was niet betrokken bij de Westerbork-waarnemingen. Ze is er nog niet echt van overtuigd dat het dubbelster-idee helemaal heeft afgedaan, maar noemt de Nature-publicatie ‘een nieuw stukje in de puzzel. Bij snelle radioflitsen zijn er bijna even veel verrassende twists als nieuwe resultaten.’

Kosmische flitspaal

Hoe is het regelmatige gedrag van de kosmische flitspaal dan wél te verklaren? Misschien gaat het om een eenzame neutronenster die eens in de 16,3 dagen om zijn as draait, zegt Pastor-Marazuela. Als de flitsen afkomstig zijn van een klein gebiedje op de ster, zien we ze alleen als hij ons de juiste kant toe keert. Probleem is wel dat de meeste neutronensterren tientallen, honderden of zelfs een paar duizend omwentelingen per minuut maken; een rotatieperiode van ruim twee weken is dan wel onwaarschijnlijk traag.

‘Misschien is FRB20180916B wel een heel uitzonderlijk exemplaar,’ zegt Van Leeuwen. ‘Maar ik vergelijk het met het werk van neuroloog Oliver Sacks: onderzoek aan heel bijzondere patiënten biedt veel algemene informatie over het menselijk brein. Zo kan dit object ons hopelijk ook veel leren over de minder opmerkelijke radioflitsen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden