Nieuws Uitspraak rechter

Nederlandse staat moet zich inspannen om IS-kinderen terug te halen. Hoeveel ruimte biedt dit vonnis?

De staat moet zich inspannen om de 56 Nederlandse kinderen die vastzitten in detentiekampen in Noord-Syrië, actief te repatriëren. Dat heeft de rechtbank Den Haag maandag gevonnist in een kort geding. Maar hoe dwingend is die inspanningsverplichting?

Een vrouw van een IS-strijder met kind in detentiekamp Al-Hol in het noordoosten van Syrië. Beeld AFP

De 23 vrouwen die in het kort geding hadden geëist dat de Nederlandse staat hen samen met hun kinderen komt ophalen in Syrië, kunnen zich nadrukkelijk niet beroepen op dit vonnis. De negentien moeders (en de vier kinderloze vrouwen onder de eisers) zijn volgens de rechter ‘bewust en uit vrije wil’ naar Syrië afgereisd om zich aan te sluiten bij IS, terwijl ze bekend waren met de ‘onmiskenbare gruwelijkheden’ die de terroristische organisatie daar beging.

Hun kinderen daarentegen kunnen volgens de rechtbank niet verantwoordelijk worden gehouden voor de misdragingen van hun ouders, ‘hoe ernstig deze ook zijn’. Daarom verplicht de rechter de Nederlandse staat alles in het werk te stellen om deze minderjarigen in veiligheid te brengen. Dat de situatie in de kampen zeer slecht is voor hun gezondheid en ontwikkeling, staat niet ter discussie. Eerder dit jaar overleden twee jonge kinderen van Nederlandse kalifaatgangers die in de Koerdische kampen terecht waren gekomen.

Mochten de autoriteiten de kinderen slechts willen overdragen als ook hun moeders worden opgehaald, zoals eerder door de Koerden gesteld, dan ontstaat volgens de rechter een andere situatie. In dat geval moet de staat zich, in het belang van de kinderen, ook inspannen voor de terugkeer van de volwassen vrouwen.

De overheid heeft tot nog toe steeds gezegd dat uitreizigers die naar Syrië gingen om zich aan te sluiten bij terroristengroep IS, geen hulp krijgen bij hun terugkeer als zij niet op eigen houtje een ambassade of consulaat in Turkije of Irak weten te bereiken. Het is ‘te gevaarlijk’ voor Nederlandse ambtenaren om zich in Noord-Syrië te begeven om de kinderen en hun moeders op te halen, herhaalde de landsadvocaat ruim een week geleden tijdens de behandeling van het kort geding.

Geen enkele garantie

De uitspraak van maandag biedt, zo gaf de rechtbank direct toe, geen enkele garantie dat de kinderen ook daadwerkelijk terugkomen naar Nederland. De staat moet daar zijn best voor doen en alle mogelijkheden benutten, zoals bijvoorbeeld het eerder gedane aanbod van de Verenigde Staten om Nederlandse ingezetenen naar de grens met Turkije of Irak te brengen. Tegelijkertijd kan een rechtbank de staat niet opleggen grote veiligheidsrisico’s te nemen, stelt het vonnis.

Het kabinet zei maandagmiddag de uitspraak nog ‘te bestuderen’. Er is in de politiek grote onwil om Syriëgangers en hun kinderen terug te halen. De vraag is dus hoeveel ruimte dit vonnis biedt om daar alsnog onderuit te komen. Die lijkt vrij groot, omdat een inspanningsverplichting nadrukkelijk geen resultaatverplichting is. ‘Het enige voorschrift is eigenlijk: je kunt niet met de armen over elkaar blijven zitten’, zegt Jon Schilder, hoogleraar staats- en bestuursrecht aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. ‘De rechter zegt: ga aan de slag, doe je best. Maar de rechtbank bemoeit zich niet met de vraag hoe daar concreet invulling aan moet worden gegeven, dat is een politieke afweging.’

Schilder trekt een vergelijking met de klimaatzaak van de stichting Urgenda. De rechtbank bepaalde al in 2015 dat de overheid alles in het werk moest stellen om de uitstoot van broeikasgassen in 2020 met 25 procent te verminderen, maar schreef niet voor welke maatregelen daarvoor precies moesten worden getroffen. Resultaat: die reductie van 25 procent wordt niet gehaald en de Hoge Raad moet – vier jaar na dato – nog een laatste oordeel vellen over de kwestie.

Scenario’s

De rechter geeft de staat veertien dagen om ‘al het nodige te doen’ om de terugkeer van de kinderen te bevorderen. Wat als er in die twee weken volgens de families te weinig gebeurt? Schilder: ‘De volgende stap is dan dat zij de staat aansprakelijk stellen en eventueel een schadevergoeding eisen. De staat zal dan moeten aantonen dat al het mogelijke is gedaan om de kinderen terug te halen. Een ander scenario is dat de staat in beroep gaat tegen dit vonnis. In beide gevallen kan die juridische weg nog jaren duren.’

Mocht de Nederlandse overheid nu wel meteen actie ondernemen, dan is het overigens nog maar de vraag of de Koerdische SDF, die tot op heden de kampen bewaakt waar IS’ers vastzitten, de gevangenen überhaupt nog zal laten gaan. ‘That ship has sailed’, zei een Koerdische commandant in oktober tegen de Volkskrant – volgens deze bron is het voor repatriëring inmiddels te laat. De Koerdische milities hebben na de Turkse inval in het gebied en het vertrek van de Amerikanen veel terrein verloren. De SDF zal op termijn deel gaan uitmaken van het leger van Assad en daarmee komen ook de gevangenen in handen van de Syrische dictator.

De familieleden van de vrouwen en kinderen in de kampen zijn er niet gerust op, zeggen ze maandag nadat de rechter uitspraak heeft gedaan. ‘Er is nog geen licht, geen hoop’, zegt de zus van een vrouw die met drie kleine kinderen in Syrië verblijft. Omar, de neef van de uitgereisde Chadia B.: ‘Nu is er een inspanningsverplichting, maar wat dat gaat betekenen? Het blijft heel erg vaag.’

Wat te doen met terugkerende jihadisten?

Veel IS-vrouwen zeggen spijt te hebben, maar is dat geloofwaardig? Marion van San, die intensief contact heeft met ze: ‘De meeste vrouwen in de kampen zijn nog erg radicaal.’

Bij het Landelijk Steunpunt Extremisme proberen ze extremisten te deradicaliseren. ‘Je hoopt duidelijk te kunnen maken dat er nog nooit een terrorist gelukkig is geworden van zijn daden.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden