Nederlandse spion mag veel van 'Zoetermeer'

AMSTERDAM - Het hoofdkwartier van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) in Zoetermeer, naast een showroom van Beter Bed en tegenover de Mediamarkt, is de plek vanwaaruit alle Nederlandse spionnen in het buitenland worden aangestuurd. Als die gebruik willen maken van zogeheten 'bijzondere inlichtingenmiddelen' - zoals inbreken, afluisteren, andermans e-mail lezen - dan wordt dat hier eerst besproken. Vaak moet ook minister Spies van Binnenlandse Zaken toestemming geven.


Nederland wil graag meer spionnen. Zowel de AIVD als zusterdienst MIVD, de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst, mocht afgelopen jaren flink uitbreiden. Daarbij valt op dat zij offensiever worden. Terreurdreigingen worden niet langer louter in Nederland gezocht, maar ook verder weg, bijvoorbeeld in Marokko of Turkije. Militaire missies vinden ook in gevaarlijker gebieden plaats. Nederlandse inlichtingendiensten zijn traditioneel goed in het onderscheppen van elektronische informatie en het analyseren van data. Maar zij willen graag beter worden in het inzetten van infiltranten en het runnen van informanten. In jargon: HUMINT of human intelligence.


Deskundigen kijken er niet van op dat de AIVD actief is in Turkije. De Koerdische afscheidingsbeweging PKK is behoorlijk actief in Nederland en haalt daar relatief veel geld op. Zoetermeer zal benieuwd zijn wat de Turkse inlichtingendienst weet van de PKK-activiteiten in Nederland. En vice versa. Daarnaast is Turkije een regionale grootmacht met unieke contacten in landen als Syrië en Iran. De politieke intenties van Turkije, ook die onzichtbaar zijn voor gewone diplomaten op de Nederlandse ambassade in Ankara, kunnen interessant zijn voor de AIVD.


Eigenlijk zijn er twee soorten AIVD'ers in het buitenland. Op sommige ambassades werken liaisons die zich bij het gastland hebben geaccrediteerd als inlichtingenofficier. Die wisselen informatie uit met de buitenlandse inlichtingendienst en werken soms samen. Bijvoorbeeld een onderzoek naar verdachte financiële transacties in beide landen. De officiële liaisons bespioneren niet hun gastheer. Althans, dat is de afspraak. In 2009 kregen twaalf ambassades een AIVD'er. Het huidige aantal is geheim, maar wijkt daar niet veel van af.


Het echte spionnenwerk wordt gedaan door ambtenaren die zich niet melden bij de buitenlandse zusterdienst. Zij worden bijvoorbeeld eropuit gestuurd om de gangen van verdachte Nederlanders na te gaan, die naar het buitenland zijn vertrokken en mogelijk terugkeren met terroristische voornemens. Ook andere dreigingen tegen Nederland of een ambassade worden onderzocht.


Daarnaast kunnen AIVD'ers opdracht krijgen de politieke intenties van andere landen te doorgronden. Met middelen die niet beschikbaar zijn voor gewone diplomaten.


En de Nederlandse spion mag veel. Hij kan een dekmantel gebruiken om gegevens te verzamelen, nepbedrijven oprichten, mensen heimelijk volgen en observeren, woningen en kantoren doorzoeken, brieven en e-mails openen, computers hacken, telefoons tappen en draadloos computerverkeer onderscheppen. Hij kan ook infiltranten gaan runnen en informanten betalen. Wat de AIVD'er niet mag: een wapen dragen.


Maar wie een ander wil volgen en filmen door de straten van Istanbul, moet wel eerst toestemming vragen aan AIVD-baas Rob Bertholee. Die zwaaide recent af als commandant van de landmacht en mag nu de AIVD offensiever maken. Bij ernstige schendingen van andermans privacy, bijvoorbeeld inbreken in een huis of kantoor, is toestemming van de minister van Binnenlandse Zaken nodig.


De AIVD komt voort uit de kleine, defensief ingestelde Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD). Er werken 1.500 mannen en vrouwen, die ook buitenlandse inlichtingen verzamelen. Een flink deel van het jaarlijkse budget van 200 miljoen euro gaat naar IT-systemen. Het buitenland bespioneren kan immers ook via internet. Maar inlichtingen krijgen pas waarde als die worden bevestigd door andere bronnen. Bijvoorbeeld door informanten en agenten in het buitenland. De AIVD heeft daar nog niet veel ervaring in. De dienst pikte in 2004 de taken op van de opgeheven Inlichtingendienst Buitenland. Die verdween in 1994 wegens wanbeleid.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden