Nederlandse oorlogsschepen gesloopt in Madura, maar niemand weet iets

Drie Nederlandse marineschepen die in 1942 zijn gezonken in de Slag in de Javazee zijn opgegraven en waarschijnlijk gesloopt op het strand van Madura. Aan boord waren de stoffelijke resten van honderden Nederlandse marinemannen. Premier Rutte zal de kwestie vermoedelijk aankaarten bij de Indonesische president Joko Widodo tijdens zijn driedaagse handelsbezoek komende maandag.

Sloopwerf bij MaduraBeeld Michel Maas / de Volkskrant

Op de duwbak staat een metalen vuilnisberg rechtop, als een abstracte sculptuur. Aan de chaotische rommel aan de voet ervan kun je aflezen wat dit ooit is geweest: een as met vrachtwagenwielen, verscheurde kledingstukken en door elkaar gevlochten buizen van een reling verraden dat dit een veerboot was. Hij is in zwaar weer in de Javazee gezonken en nu uit het water gevist. Het wrak is met een stalen grijper in stukken getrokken, en een zo'n verfrommeld stuk is op de duwbak gekwakt en naar het strand van Madura gebracht. Hier trekken mannen met snijbranders en hijskranen de resten verder uit elkaar.

Het strand van Madura is een kerkhof voor schepen. Alles wijst erop dat ook de wrakken van de Nederlandse marineschepen Hr.Ms. De Ruyter en Hr.Ms. Java hier zijn geëindigd, evenals de helft van de Hr.Ms. Kortenaer. Premier Mark Rutte begint maandag aan een driedaags handelsbezoek aan Indonesië en zal de kwestie van de verdwenen schepen uit de Slag in de Javazee vermoedelijk aanroeren in zijn ontmoetingen met parlementariërs en president Joko Widodo.

Bodem van de zee

Nadat de drie marineschepen in 1942 waren gezonken, hebben zij decennia op de bodem van de zee gerust, met in hun romp de stoffelijke resten van honderden Nederlandse marinemannen. Niemand wist waar zij lagen, niemand verstoorde hun rust, tot een duikexpeditie ze in 2002 opspoorde en hun ligging in kaart bracht. Mogelijk is die kaart in handen gevallen van slopers, want de twee schepen zijn verdwenen. In het zand waar zij lagen zijn volgens duikers alleen nog sporen te zien van de grijpers die ze aan stukken hebben gereten. Drie Britse scheepswrakken uit dezelfde zeeslag lijken eveneens door slopers te zijn opgehaald.

Lokale vissers hebben volgens een van de duikers verteld dat wrakstukken van deze oorlogsschepen de haven van Soerabaja zijn binnengevaren. De vraag is of er nog iets van is terug te vinden.

Smeerolie en teer

De haven lijkt te slapen. De enige schepen die varen zijn twee Indonesische marineschepen die vertrekken voor een patrouille. Zij komen uit de grote marinebasis, die pal tegenover het strand van Madura ligt. De slopers en de marinemannen kunnen elkaar met het blote oog zien. Als de De Ruyter en de Java hier zijn gesloopt, moet dat zijn gebeurd met medeweten van de marine. Het strand tegenover de marinebasis is verdeeld in 'werven', die uit niet veel meer bestaan dan een hijskraan, een schuur en een eetkantine voor de mannen. De bodem is verzadigd van smeerolie en teer.

Overal liggen stapels gasflessen voor de snijbranders en brokstukken van de schepen die worden onttakeld. Zonnebrillen doen dienst als lasbrillen, en weinig mannen nemen de moeite een helm te dragen. Elke 'werf' heeft zijn eigen schip onder handen, en elk zeeschip geeft de mannen twee tot drie maanden werk. Zo kort duurt het om van een zeereus een hoop oud ijzer te maken.

Beeld Michel Maas / de Volkskrant

Bergingsoperatie

De mannen gaan er prat op dat zij alles kunnen slopen en zij weten uit ervaring dat geen wrak te groot is of te diep ligt, of het kan uit het water worden geplukt. Voor niemand hier is de verdwijning van de De Ruyter en de Java daarom een mysterie. 'Bisa', zegt iedereen op de vraag of een oorlogsschip van 170 meter lang van een diepte van 70 meter kan worden weggehaald. 'Dat kan.'

In de haven van Soerabaja is maar één bedrijf dat een kraan met een grijper heeft en alle papieren die nodig zijn voor zulke bergingsoperaties: Jatima Perkasa Lines (JPL). 'Wij zijn het niet geweest. Zo'n karwei, zeker als het zes schepen betreft, kost maanden, en dat zou ik absoluut geweten hebben', zegt woordvoerster Cecily Sze. Maar haar bedrijf is toch het enige bedrijf met alle vergunningen en het benodigd materieel? 'O, maar er zijn heel veel bedrijven hier die werken zonder vergunningen.'

Op het strand van Madura praat niemand daar graag over. Op de vraag of iemand iets van de Nederlandse en Britse schepen heeft gezien wordt afwerend gereageerd. 'Wij doen hier niets zonder vergunning', zegt een van de slopers. 'We durven anders niet.' Maar slopers uit Madura zijn niet altijd even geloofwaardig. Madurezen zijn berucht, en met reden. Toen in 2009 de 6 kilometer lange Suramadu-brug tussen Soerabaja en Madura in gebruik werd genomen duurde het maar een paar weken voordat kwiklampen, moeren en bouten van de brug begonnen te verdwijnen. In een van de dikke draagkabels van de brug werden zelfs zaagsporen aangetroffen. Natuurlijk wist niemand hier iets, zoals niemand nu ook de Nederlandse schepen van foto's herkent. 'Die zijn hier niet geweest, zeker niet, absoluut niet, niet hier.'

Geen officiële papieren

De Indonesische autoriteiten overtreffen die ontkenning nog eens. Bambang Budi Utomo, hoofd van het nationale archeologische centrum van het ministerie van Onderwijs en Cultuur: 'Nederland heeft ons nooit gevraagd hun schepen te beschermen, dus het kan de Indonesische regering niet de schuld gaan geven. Er is geen officieel verzoek en er zijn geen officiële papieren, dus zijn die schepen niet onze verantwoordelijkheid.'

Uiteraard heeft ook de marine niets gezien. 'De marine kan niet de hele zee de hele tijd in de gaten houden', zegt marine-woordvoerder Jonias Mozes Sipasulta. 'Als de Nederlanders vragen waarom die schepen zijn verdwenen, vraag ik op mijn beurt: waarom bewaken jullie je eigen schepen niet?'

Niemand bestrijdt dat de schepen zijn gesloopt. Dat de schepen niet alleen wrakken waren, maar ook graven voor de honderden opvarenden wordt schouderophalend afgedaan. Wrakken worden uit elkaar geplukt zonder te kijken wat erin zit, of het een gezonken veerboot is of een Nederlandse kruiser. Het enige wat telt, is hun gewicht in ijzer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden