NieuwsVrouwen in de kunst

Nederlandse musea hanteren quota voor aankoop werk vrouwelijke kunstenaars

Drie Nederlandse musea hebben een quotum gesteld voor de aankoop en presentatie van kunst van vrouwelijke kunstenaars. Het gaat om het Van Abbemuseum in Eindhoven, Museum Arnhem en – voor de hedendaagse collectie – het Fries Museum. 

Louise Bourgeois, op dit moment te zien in Museum Voorlinden in Wassenaar, maakte haar grote stalen spin Maman op 86-jarige leeftijd, in 1997. Het transformeerde haar van bekende tot wereldberoemde sterkunstenaar. In juli dit jaar werd een van haar grote bronzen spinnen geveild voor 28 miljoen dollar bij Christie’s in New York. Beeld The Easton Foundation/VAGA at Artists Rights Society (ARS), NY/Pictoright, Amsterdam 2019

Dat blijkt uit onderzoek door de Volkskrant onder 28 Nederlandse musea met kunstcollecties. Naast de drie musea die een quotum hanteren, hebben drie andere musea expliciet beleid om de historische disbalans tussen mannen en vrouwen in museumcollecties te herstellen, waaronder het Stedelijk Museum in Amsterdam. 17 musea zeggen te streven naar meer evenwicht, zonder dat dit concreet geformuleerd is.  

Voor vrouwen was het in vroeger eeuwen veel moeilijker kunstenaar te worden, en de succesvolle vrouwen die er waren zijn in de westerse canon in de 20ste eeuw grotendeels weggelaten. De laatste jaren doen musea hun best om nieuwe perspectieven toe te voegen aan de (kunst)geschiedenis, zoals het perspectief van minderheidsgroepen en vrouwen.  Enkele internationale musea maakten dit jaar bekend vrouwelijke kunstenaars meer ruimte te geven. Zo kondigde het Baltimore Museum of Art in augustus aan dat het in 2020 alleen vrouwelijke kunstenaars tentoonstelt en het hele jaarbudget voor aankopen zal besteden aan vrouwelijke makers. Het  Museum of Modern Art in New York trok dit jaar de percentages vrouwelijke kunst op zaal op van 3,5 procent (in 2007) naar 28 procent.

Gaan we nu eindelijk van vrouwelijke kunstenaars houden?
Eeuwenlang – ook, of nee: júíst in de 20ste eeuw – zijn vrouwelijke kunstenaars doelbewust genegeerd, verzwegen, niet op waarde geschat. Nu is alles anders, toch? Wat hebben de jaren twintig voor hen in petto?

Directeur Charles Esche van het Van Abbemuseum paste vorig jaar het bestaande quotum – 50 procent aankopen van vrouwelijke kunstenaars – zelfs aan: ‘We hebben nu beleid om de helft van het aankoopbudget te besteden aan werk van vrouwen. Met alleen een evenwicht in aantal en niet in geld vinden wij dat mannen nog steeds het leeuwendeel kregen.’ Museum Arnhem heeft als pionier al sinds 1982 het beleid om minimaal de helft van de aankopen en presentaties voor vrouwen te reserveren. Directeur Saskia Bak: ‘Het is geschreven beleid om minimaal de helft kunst van vrouwen te kopen en tonen. Een quotum dat al behaald is, want het zit al decennia in het DNA van dit museum, en dat we willen voortzetten.’

Het Stedelijk Museum in Amsterdam heeft wel beleid, maar geen quota. Rein Wolfs, sinds 1 december directeur: ‘Wij hebben de ambitie om een inhaalpoging te doen en meer kunst van vrouwen en van kunstenaars met niet-westerse achtergrond te tonen en aan te kopen. Die weg was al ingeslagen, maar het is nog niet voldoende en ik zet dit beleid met nadruk voort.’ Op de vraag waarom Wolfs geen quota verbindt aan zijn beleid, zegt hij: ‘Ik wil nog opties openlaten. Maar wanneer ik merk dat we onze doelstellingen niet halen, is het goed mogelijk dat we harder gaan ingrijpen.’

Vijf musea stellen geen doelen voor aankoop of presentatie van vrouwelijke kunstenaars: het Rijksmuseum Amsterdam, Kunstmuseum Den Haag, Stedelijk Museum Alkmaar, het Groninger Museum en Museum Voorlinden. Directeur Suzanne Swarts van Voorlinden: ‘Ons beleid is het verzamelen en tonen van goede kunstwerken van goede kunstenaars, derhalve hebben we geen specifieke doelen met betrekking tot vrouwelijke kunstenaars.’ Voorlinden toonde dit jaar onder meer sterkunstenaars Yayoi Kusama en (momenteel) Louise Bourgeois.

Uit het onderzoek blijkt dat in de collecties gemiddeld 17 procent van de kunstwerken door een vrouw zijn gemaakt (de historische objecten zijn niet meegerekend). Tien musea, met vooral oude kunst, konden geen data aanleveren omdat de collecties nog niet geïndexeerd zijn op sekse. Van de tentoongestelde werken is het gemiddelde 28 procent. Negen van de 28 musea hadden hierover geen data beschikbaar.

De cijfers lopen onderling zeer uiteen. Zo heeft het Frans Hals Museum in de zalen oude kunst (Hof) 1 procent vrouwelijke kunst op zaal, en in het moderne deel (Hal) op dit moment 100 procent. Het hoogste percentage tentoongestelde vrouwelijke kunstwerken in de museumzalen heeft Museum Gouda met 60 procent. Dit museum heeft onder het directeurschap van Josine de Bruyn Kops (1976-86) actief beleid gevoerd om kunstwerken van vrouwen te verwerven.

Maria van Oosterwyck, van wie de naam weinig mensen nu wat zegt, rekende in de 17de eeuw Lodewijk XIV van Frankrijk en keizer Leopold I van Oostenrijk tot haar klanten, en kon van de opbrengst van haar werk een grachtenpand in Amsterdam kopen. Dit werk van het Mauritshuis, Bloemen in een versierde vaas, (c. 1670 - 1675) hangt in Galerij Willem V in Den Haag.Beeld Bob Strik / Mauritshuis, Den Haag

Vooral musea met collecties oude kunst – van de middeleeuwen tot begin 20ste eeuw – geven aan moeite te hebben een balans te vinden. In het Van Gogh Museum, waar 1 februari Emilie Gordenker als directeur aantreedt, zegt conservator Lisa Smit dat het conservatorenteam de markt ‘geduldig in de gaten houdt en wacht op een mooie kans’ om werk van vrouwelijke impressionisten aan te kopen, die nu eenmaal zeldzaam zijn.

Het Rijksmuseum, dat de collectie nog niet heeft geïnventariseerd op vrouwen en geen andere beleidscriteria hanteert dan ‘kwaliteit’, wil in de toekomst vrouwen in bredere zin ruimte geven. Directeur Taco Dibbits: ‘Wij willen aandacht geven aan de rol van vrouwen in het ontstaan van kunst en collecties.’

Uit onderzoek blijkt dat het publiek kunst gemaakt door vrouwen minder waardeert, dat kunst door vrouwen veel minder opbrengt bij verkoop, dat de westerse canon oude kunst door vrouwen grotendeels over het hoofd heeft gezien en dat eerdere pogingen om kunst gemaakt door vrouwen te herwaarderen, zoals in de jaren zeventig en tachtig van de 20ste eeuw, niet hebben geleid tot duurzame aanpassingen van beleid in musea.

Lees hier meer over vrouwen in de kunst 

De westerse kunstgeschiedenis, maar dan aan de hand van kunstwerken van vrouwen
Wie surrealisme zegt, denkt aan Salvador Dalí of Man Ray. Abstract expressionisme? Jackson Pollock natuurlijk. Maar wat gebeurt er als we de moderne kunstgeschiedenis eens vertellen aan de hand van vrouwelijke kunstenaars?

Geen model, muze of minnares meer –de nieuwe machthebbers in de kunstwereld geportretteerd
Muze of minnares, dat was lang de rol van de vrouw in de kunst. Maar Carla van de Puttelaar toont in een prachtige portretreeks hoe dat nu verandert in: machthebber.

Rachel Cusk over hoe vrouwelijke kunstenaars zich kunnen uitdrukken in de latere fase van hun leven
In haar Van der Leeuw-lezing onderzoekt de Canadese schrijver Rachel Cusk hoe vrouwelijke schrijvers en kunstenaars zich kunnen uitdrukken in de latere fase van hun leven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden