'Nederlandse journalist? Dan doden we je'

Onder de rebellen in het gebied waar vlucht MH17 neerstortte, heerste een sterk anti-Nederlandse stemming, blijkt uit documenten die onder meer de Volkskrant heeft gewobd.

De met behulp van wrakstukken gereconstrueerde voorkant van de MH17 in een hangar op de vliegbasis Gilze-Rijen. Beeld Demotix

Ineens belandden ze deze week op drie mediaredacties: dozen met ruim duizend pagina's goeddeels leesbare stukken over vliegramp MH17. NOS, RTL en de Volkskrant stapten begin dit jaar gezamenlijk naar de rechter omdat ze na een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (WOB) overheidsdocumenten ontvingen waarin vrijwel alle relevante tekst was zwartgelakt. De Utrechtse bestuursrechter oordeelde op 3 juni dat de minister van Justitie ofwel de stukken moest overdragen of moest beargumenteren waarom hij zijn pen zo royaal in de inktpot had gedoopt. Het resultaat: twee dikke klappers van de landsadvocaat met informatie die eerder niet werd vrijgegeven.

De belangrijkste bevindingen op een rij:

1 rampplek

Nederland oogstte destijds kritiek vanwege het feit dat Nederlandse onderzoekers erg laat tot de rampplek toetraden omdat het er te onveilig zou zijn, hoewel Maleisische en Australische onderzoekers er wel waren en het er bovendien wemelde van de journalisten.

Over toegang tot de rampplek heeft BSB (de Brigade Speciale Beveiligingsopdrachten, red.) 'altijd het laatste woord', staat in een verslag van de Interdepartementale Commissie Crisisbeheersing (ICCb). Opvallend is dat uit de notulen van de Interdepartementale Commissie MH17 van 21 oktober 2014 blijkt dat Defensie een rapport ging uitbrengen, met als conclusie dat op de rampplek 'geen of verwaarloosbare risico's zijn' om te werken.

MH17-documenten openbaar: stemming onder rebellen was anti-Nederlands

Nederland dreigde na de ramp met toestel MH17 'speelbal te worden in een propaganda-oorlog'. Dat schrijft de directie Risico's en Dreigingen van het ministerie van Veiligheid in een commissieverslag. Lees hier het nieuwsbericht.

Zes dagen later schrijft de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding, Dick Schoof, in een brief aan de nabestaanden echter: '... ondanks het van kracht zijnde staakt-het-vuren, is de veiligheidssituatie nog niet zodanig verbeterd dat terugkeer van de repatriëringsmissie naar het rampgebied mogelijk is.'

Een woordvoerder van het ministerie van Veiligheid en Justitie verklaart dit verschil over de plaatselijke veiligheid als volgt: 'Het rapport van Defensie ging over de arbo-omstandigheden op de rampplek, de brief van Schoof ging over het feit dat die plek in een conflictgebied lag.' Het ministerie van Defensie kon die verklaring woensdag nog niet bevestigen.

2 verbindingsofficier

In Oekraïne zaten eind juli 2014 268 Nederlandse militairen en 87 Nederlandse politiemensen ten behoeve van het onderzoek naar het neergeschoten toestel. Uit een verslag van 30 juli van de commissie crisisbeheersing ICCb blijkt dat het Nederlandse leger een verbindingsofficier wilde onder-brengen bij de Oekraïense strijders in de regio rond Donetsk, om zo de leiding over de repatriëringsmissie te informeren over de 'antiterreur-eenheden' die het gebied wilden heroveren op de separatisten. Uit het feit dat Timmermans 'blij' was 'dat Kiev tegemoetkomt aan die wens', zou kunnen worden afgeleid dat deze Nederlander daadwerkelijk bij de Oekraïense eenheden was ondergebracht.

De crashlocatie van het vliegtuig, op 17 juli 2014. Beeld epa

3 raket

Al op 23 juli 2014, zes dagen na het neerstorten van toestel MH17, constateert de ICCb dat er 'nieuwe aanwijzingen zijn voor een raketinslag'. Deze mededeling is in een document van de landsadvocaat weggelakt op grond van 'persoon-lijke beleidsopvattingen', maar in een kopie in hetzelfde document blijven staan. Dat het om een raket-inslag ging, werd ruim een jaar later pas bevestigd met het eindrapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid.

4 gegijzelde journalist

Nederland is terechtgekomen in een diplomatiek moeras, blijkt uit een situatieschets van 23 juli 2014. 'Nederland dreigt speelbal in propaganda-oorlog te worden', schrijft de directie Risico's en Dreigingen. 'Partijen in het conflict lijken uitspraken en toezeggingen van Nederland, gedaan met het oog op het terugkrijgen van de lichamen van de slachtoffers, te gebruiken als onderdeel van de eigen propaganda.'

Een hardere opstelling van Nederland in de richting van Oekraïne en Rusland brengt grote risico's met zich mee, denkt men. 'Indien Nederland door een partij in het conflict al te zeer als sympathiserend met of gelieerd aan de 'vijand' wordt beschouwd, kan dit grote risico's met zich meebrengen voor de Nederlandse onderzoekers en hulpverleners in het rampgebied.'

Er heerste een anti-Nederlands klimaat onder de rebellen in het conflictgebied, schrijft de ICCb op 29 juli 2014. Zo heeft een Australische journalist die drie uur door de rebellen in het conflictgebied zou zijn vastgehouden, gezegd dat ze vroegen of hij Nederlander was. 'Als ze dat zouden uitvinden, zouden ze me executeren, zeiden ze.'

5 sancties

Over de sancties die de Europese Commissie voorbereidde tegen Rusland wegens de annexatie van delen van Oost-Oekraïne, schrijft de ICCb op 25 juli 2014 dat 'er echter aarzelingen zouden zijn om de sancties in te voeren, omdat die een eventuele VN-missie in gevaar kunnen brengen. In een reactie op aankomende, nieuwe sancties hebben Russische diplomaten al gedreigd om tegoeden van BP en Shell te bevriezen. De Russische ambassadeur in het Verenigd Koninkrijk heeft daar afstand van genomen.'

6 schade

Op 29 juli 2014 werd de schade van het neergestorte toestel voor vliegmaatschappij Malaysia Airlines geschat op 70 miljoen euro. 'De uitkomst van het onderzoek is verzekeringstech-nisch van belang', staat in de notulen van het ICCb. 'Malaysia heeft een all-riskverzekering bij Allianz, maar is 'war risk' verzekerd bij verzekeraar Atrium. De uitkomst van het onder-zoek moet antwoord geven op de vraag wie de kosten voor het neerge-haalde toestel moet vergoeden.'

7 mondkapje

Hoezeer de overheid door minister Frans Timmermans in verlegenheid is gebracht, blijkt uit een verslag van de bijeenkomst op 9 oktober 2014 van de Interdeparte-mentale Commissie MH17. Timmermans begon in een uitzending van het tv-programma Pauw tegen alle afspraken in over een zuurstofmasker dat om het hoofd van een van de inzittenden zat. Hij suggereerde daarmee dat de slachtoffers de inslag bewust hebben meegemaakt. Tot op dat moment was de vondst van het masker verzwegen. Timmermans' opmer-king doorkruiste de zorgvuldig uitgedachte communicatiestrategie, staat in een verslag daarover van de Interdepartementale Commissie MH17. 'Politie: zuurstofmasker zat niet op de mond maar rond de nek. Er zaten geen vingerafdrukken en geen dna op. Dat was de reden waarom we dit eerder niet brachten. Kans is groter dat het masker door slachtoffer niet zelf om de nek is gebracht.'

Weliswaar zijn nu veel ambtelijke stukken over de vliegramp MH17 vrijgegeven, maar de documenten over vergaderingen van ministers blijven geheim. Die zijn categorisch geweigerd, hoewel de rechtbank heeft aangegeven dat deze per geval moeten worden beoordeeld. NOS, RTL en de Volkskrant nemen daar geen genoegen mee en zullen de rechtbank vragen te bepalen dat ook die documenten openbaar moeten worden gemaakt.

Hulp van EU gevraagd

Nabestaanden van MH17-slachtoffers vragen de Europese Unie om hulp bij het loskrijgen van meer informatie over de vliegramp. Ze willen dat EU-buitenlandchef Federica Mogherini druk uitoefent om onder meer ontbrekende radar- en satellietbeelden boven tafel te krijgen. Een inhoudelijke reactie uit Brussel kwam er woensdag nog niet. De nabestaanden schrijven in een brief aan Mogherini dat Rusland, Oekraïne en de Verenigde Staten het tot dusver hebben nagelaten 'alle relevante gegevens' vrij te geven. Premier Mark Rutte heeft in hun ogen beperkte ruimte om op te treden, omdat hij het strafrechtelijk onderzoek niet kan doorkruisen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.