Nederlands Blazers Ensemble laat kinderen componeren

ECLECTISCH is ons tijdsgewricht. Wie dat nog niet wist, begeve zich naar een Nieuwjaarsmatinee van het Nederlands Blazers Ensemble, en hij zal zich in eclecticisme dompelen als een Hindoe in de Ganges....

ROLAND DE BEER

Ging de intocht van de Blazers in het Concertgebouw vorig jaar vergezeld van dreunende elektronische beats, waarna zwierige wals-paren de trappen afzweefden op de klanken van Wiener Blut (motto: Van Strauss tot House), het aanstaande concert heet Van Zaandam tot Zaïre. Het bijbehorende persbericht verraadt een programmaformule ('. . .snelle opeenvolging van zeer verschillende werken in steeds wisselende bezettingen. . .'), laat zich lezen als een beginselverklaring ('. . .eigentijdse en oude muziek, serieuze muziek en entertainment. . .'), en klinkt als getuigenis van een tijdsbeeld ('contrasterende klankwerelden, beelden en emoties, in grote vaart opgediend').

Om met de hoboïst Bart Schneemann te spreken: 'We willen een concert maken dat aan een nieuwjaarsgevoel appelleert.'

De komende matinee, live te zien bij de VPRO op Nederland 3, staat (onder meer) in het teken van virtual reality. Surround sound en motion capture-techniek zijn de toverwoorden - met als andere uitersten de intieme zang en de lier van de Keniase muzikant Ayub Ogada. 'In zijn instrument zit alles wat het leven voorstelt', zegt Schneemann. 'Voor Ogada is dat zijn vrouw, zijn moeder, zijn ziel.'

Een ding is zeker: in de techniek heeft de VPRO vele tonnen geïnvesteerd. Op de tv en op een beeldscherm in de zaal zal een animatiefiguur verschijnen. Het wezentje laat zich in real time realiseren door middel van een zangeres/actrice die zich zal hullen in een pak, voorzien van sensoren. Haar bewegingen sturen een computer aan, die op zijn beurt de animatie genereert. 'Een ongelooflijk dingetje', belooft Schneemann. Met collega-musici zal hij zich in een videografisch landschap begeven.

Concentratie is het trefwoord. 'Eén seconde aandachtverlies, en daar gaan weer duizend kijkers', beseft Schneemann, die 'bij de groenteman en de melkboer' alleraardigste commentaren kreeg op de uitzending van vorig jaar met Ligeti, Purcell, Strauss en House, en op de voor-uitzending waarin kinderen walsmelodieën van eigen hand instudeerden met de Blazers.

Het scheppende VPRO-kind levert ook ditmaal zijn bijdragen. Tachtig kandidaatjes gaven gehoor aan de oproep 'Wat hoor je als je denkt aan het land waar je vandaan komt?', en stuurden bladmuziek of een tape. De uitverkoren werkjes gaan over Suriname, Macedonië, China en Nederland.

'Het is een ondergesneeuwd fenomeen', zegt Schneemann. 'Kinderen spelen fluit of viool. Maar dat je ook iets op papier kunt zetten, iets bedenken, die fantasie wordt nooit gestimuleerd. Wij vonden het leuk om daar iets aan te doen.'

Aan de keerzijde staan enge volwassenen. Bij een sessie in het Concertgebouw bleek een echtpaar onuitgenodigd te hebben postgevat bij de ingang, in een poging hun ventje alsnog een carrière te bezorgen. Onder de inzendingen zat ook een tape van Iraanse vluchtelingen die, zegt Schneemann, 'het gevoel gaf dat ouders hun kinderen gebruikten voor een politiek pamflet'.

'Een microfoon eronder en die kindjes maar zingen van ''Onze dictator heeft ons weggedaan'', met de Nederlandse vertalingen erbij. De melodieën klonken duidelijk als bestaande liedjes. En mooi ook, maar het was niet wat we zochten.'

De Blazers zijn danig ontgroeid aan de sfeer van lusteloosheid waarin ze zes jaar geleden de nieuwjaarstraditie voortzetten die voormalige sleutelfiguren als Werner Herbers, Geert van Keulen, Carlo Ravelli en Kees Olthuis hadden gecreëerd - vaak met inbreng van de 'concertmeesters' Koot en/of Bie.

De matinee van 1990 was een feest van verongelijkten. De acteur René Groothof, alias Boekhouder Boon, hekelde de bezuiniging op de subsidie. Veilingmeester Glerum begon lessenaars en verkleedpakken te verkopen aan het publiek (Schneemann: 'Het was ons afscheid van het cabaret').Wat overeind bleef was de - perfect uitgevoerde - muziek van Beethoven en Moesorgski.

Schneemann, eerste hoboïst van het Rotterdams Philharmonisch en een muzikale kleinzoon van de Nederlandse hobo-aartsvader Jaap Stotijn (zijn leraar was Stotijns leerling Han de Vries), zegt aan het lenige, 'volledig eigen, enorm leuke' hobogeluid van de Stotijntraditie een element van variatie te hebben toegevoegd. 'Meer dynamiek, meer klankkleurmogelijkheden, door een andere ademtechniek en een ander type riet. De oude Hollandse hobostijl lukt alleen als je binnen de grenzen blijft van het mezzopiano.'

Lijkt de delicate klank van hoboïsten van het Concertgebouworkest te zijn uitgevonden voor de akoestiek van het Concertgebouw, die van Schneemann maakt een robuuster en uitbundiger indruk. Zo verschilt ook de groepsklank van het 'nieuwe' NBE vaak een fractie van de oude - blijkt uit een vergelijking van nieuwe Mozart- en Stravinsky-opnamen met oudere lp's, nog opgenomen onder leiding van Edo de Waart.

Sleutelfiguren uit het Concertgebouworkest verlieten in 1988 het NBE na een conflict met een mede-blazer uit hetzelfde orkest (de fagottist Joep Terwey). Hun plaats werd veelal ingenomen door jonge blazers uit het Rotterdams en het Radio Filharmonisch. Nog steeds wordt bij elke uitbreiding of vervanging gelet op leeftijd en flexibiliteit, zegt Schneemann. 'Het moeten geen spelers zijn met orkestmentaliteit, maar mensen die zin hebben in avontuur en die voor weinig geld enorm willen presenteren. Die op gezette tijden zelf de standaards klaar zetten, en bereid zijn dingen te doen die niet zijn afgesproken.'

Het profiel, met andere woorden, van de NBE-speler in de vroege jaren tachtig en daarvóór - toen het NBE de omstanders verbaasde door van elke Zappa-, Breuker- of Antheil-uitvoering een even grote Zaak te maken als van een Mozart, Weill of Stravinsky. Dat het NBE lange tijd de enige groep was die de nieuwe-muziekpoot van de Nederlandse ensemblecultuur op topniveau vertegenwoordigde, vertellen ook de Donemus-platen waarop oude uitvoeringen zijn geregistreerd van Peter Schats Thema en groot bezette Louis Andriessen-stukken als De Staat en Mausoleum.

Sleutelfiguren in het 'nieuwe' NBE zijn de hoboïsten Schneemann en Justin Gerritsen, de fluitiste Marieke Schneemann, de klarinettisten Harmen de Boer en Els Vreugdenhil, de fagottisten Ronald Karten en Marieke Stordiau, de hoornisten Paul van Zelm en Dick Verhoef, de trompettisten Jos Verspagen en Hans Alting, de trombonisten Arthur Moore en Pete Saunders, de slagwerker Peter Prommel en de saxofonist Arno Bornkamp. Het gezelschap breidt zich net als het 'oude' NBE naar believen uit met strijkers en slagwerk. Het heeft, schrander genoeg, zijn grotere projecten tot nu toe meestal op cd laten vastleggen - al worden de spelers er niet of nauwelijks voor betaald.

Het heeft geleid tot modelprodukties van Olivier Messiaens muziek met grote blazersbezettingen, gedirigeerd door Reinbert de Leeuw, en van het sextet Mladi en vier andere stukken voor uiteenlopende bezetting van Janacek, onder leiding van Thierry Fischer. Waar het NBE een dirigent amper nodig leek te hebben, heeft het er toch een genomen, zoals in Stravinsky's Ebony Concerto (vastgelegd op een door Richard Dufallo gedirigeerde cd met Gershwins Rhapsody in Blue, Coplands Fanfare for the Common Man en Leonard Bernsteins Prelude, Fugue and Riffs). Voor Mozarts Serenades KV 375 en 388 heeft het zich laten adviseren door Frans Brüggen, wat te horen is aan het transparante lijnenspel en de 'sprekende' fraseringen.

Het plan voor een opname van groot Gija Kantsjeli-werk sneuvelde op de exclusiviteit die Kantsjeli bleek te binden aan het new age-achtige label ECM. Maar cd's met Stravinsky's Mavra en met Beethovens Octet, Pianokwintet en Zevende Symfonie in een oude blazersbewerking zullen in 1996 nog verschijnen - voor het NBE op zoek gaat naar een platenpartner die bereid is, zoals Schneemann zegt, het NBE 'meer op de markt te zetten'.

Het cd-oeuvre van het NBE toont de grilligheid die het kenmerk is van de ware ensemblecultuur.

Schneemann hoopt dat de gezelschappen die zich onder het vaandel Ensemblejaar 1995-'96 hebben verenigd, het NBE incluis, zich niet zullen 'bundelen in machtsblokken'. 'Onze kracht is dat we individueel te werk gaan. Als we ons allemaal gaan afzetten tegen de orkesten, en repertoire gaan verkavelen: totale onzin is dat. We moeten elkaar beconcurreren. Dan blijven we oorspronkelijk en blijven we goed spelen.'

Nieuwjaarsmatinee: Amsterdam, Concertgebouw, 1 januari. Uitzending op Nederland 3, 14 uur.

Cd's:

Nederlands Blazers Ensemble (nieuwe bezetting) op Chandos: Stravinsky, Bernstein e.a. o.l.v. Richard Dufallo (Chandos 9210). Mozart, Adagio's en Serenades (9284). Messiaen, dubbel-cd o.l.v. Reinbert de Leeuw (9301/2). Werk van John Adams en David Lang o.l.v. Stephen Mosko (9363). Janacek o.l.v. Thierry Fischer (9399).

Dit is aflevering 5 in een serie over ensembles in Nederland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden