Nederlanders zijn verslaafd aan consensus

Is de Nederlander links? Nee, zegt de SP'er. Nee, zegt de conservatief. Maar rechts kun je het land van euthanasie en coffeeshops toch moeilijk noemen....

Namens Pim Fortuyn zou LPF-leider Mat Herben op 4 februari uit handen van de voorzitter van de Edmund Burke Stichting de Conservatief-van-het-jaar-prijs in ontvangst nemen. Maar Herben moest debatteren in de Tweede Kamer .

Herbens vervanger, ex-boerenleider Wien van den Brink, betrad glunderend het conservatieve podium. Hij wist zeker dat Pim 'allemachtig trots' zou zijn geweest op de onderscheiding. Wellicht.

Toch is het merkwaardig om Fortuyn, de flamboyante homo die op televisie sprak over de smaak van het sperma van de Marokkaanse jongens met wie hij het bed deelde, tot dé conservatief van het jaar uit te roepen. De conservatieve beweging in Amerika of Frankrijk zou zo'n openlijke nicht nooit hebben ingelijfd.

Dat de Edmund Burke Stichting geen rechtgeaarder conservatief dan Fortuyn heeft kunnen vinden, lijkt het bewijs dat Nederland collectief progressief is. Niemand kan toch ontkennen dat het land van de vrije abortus, de euthanasie, de coffeeshops, het homohuwelijk en de gelegaliseerde prostitutie, op het wereldtoneel links uit de pas loopt. Kunnen we dan in de zoektocht naar de Nederlandse identiteit stellen dat de Nederlander links is?

'Nederland is absoluut niet links', schrikt Ronald van Raak, historicus, filosoof, medewerker van het wetenschappelijk bureau van de SP en auteur van het proefschrift In naam van het volmaakte, een studie naar de conservatieve beweging in de negentiende eeuw. Hij memoreert dat het Nederlandse parlement de laatste veertig jaar altijd een rechtse meerderheid heeft gehad. Met uitzondering van Paars II, toen rechts en links elkaar in evenwicht hielden.

Als SP'er kan Van Raak Nederland gewoon niet links noemen. 'Liberaal, dat is Nederland wel. Internationaal gezien zelfs heel liberaal.' Maar conservatief kun je Nederland ook niet noemen. Om dat uit te leggen maakt Van Raak onderscheid tussen conservatisme in de zin van behoudend zijn en het conservatisme uit beginsel. 'Elke succesvolle beweging krijgt op den duur behoudende trekjes. De socialisten willen bijvoorbeeld niet dat getornd wordt aan de verzorgingsstaat.'

Het conservatisme als beginsel, geënt op de waarden en normen uit de joods-christelijke en klassiek-humanistische tradities, is volgens Van Raak in Nederland altijd marginaal geweest. 'Het is een elitaire ideologie', zegt hij. 'Conservatieven stellen zich op als de morele hoeders van het volk.' En daar, meent hij, moeten Nederlanders niets van weten.

Bij de oprichting van de Burke-stichting reduceerde wijlen Martin van Amerongen de conservatieve beweging tot 'een hobby van een handvol loslopende, maar daarom nog niet oninteressante, denkers rond de opiniepagina van NRC Handelsblad en het Trouw-katern Letter & Geest'. Toen we begonnen was dat inderdaad zo, reageert Joshua Livestro, voormalig rechterhand van Eurocommissaris Bolkestein en een van de twee directeuren. 'Maar ons platform bestaat uit levend hout. We hebben nu sympathisanten binnen CDA, VVD, SGP, LPF en zelfs een enkeling binnen de centrumlinkse ChristenUnie.'

Net als Van Raak verwijst hij naar de rechtse meerderheid de afgelopen vier decennia in het Nederlandse parlement. 'Er is een groot rechts potentieel.' Hij zal de laatste zijn om te ontkennen dat Nederland in het buitenland, vanwege de vrije drugs et cetera, een links imago heeft. Maar dat is niet doordat Nederlanders collectief links denken. 'De burger wil werk, een mooi huis, een autootje en vrijheid. De overheid moet zich niet te veel met hem bemoeien.' Maar, vindt Livestro, het publieke debat is gekaapt door een linksculturele elite en daarom is Nederland nu met veel te progressieve wetten opgescheept.

De sociologische verklaring voor die scheefgegroeide situatie is volgens hem dat de linkse partijen voornamelijk worden bevolkt door ambtenaren, academici en journalisten. Mensen die leven van de pen en met hartstocht het publieke debat voeren. De rechtse partijen bestaan uit geldverdieners en geestelijken. Door de securalisatie is de laatste categorie sterk geslonken. De geldverdieners hebben weinig affiniteit met het publieke debat.

In dat klimaat werd rechts een begrip waarvoor men zich begon te schamen. 'VVD-leider Zalm weigerde twee maanden geleden nog zich rechts te noemen. Zo ook Balkenende', gruwt Livestro. Dat moet veranderen, vindt hij, want er is wel degelijk veel rechts sentiment in het Nederlandse volk. Hij wijst op de demonstratie tegen de paarse euthanasiewet vlak voor behandeling in de Eerste Kamer. 'Tienduizenden waren op de been. Helaas, ze waren te laat wakker geschud.'

Hij noemt de komeetachtige opkomst van Fortuyn. Livestro geeft toe dat de Conservatief-van-het-jaar-prijs met ambivalente gevoelens aan Pim is toegekend. 'Fortuyn stond een libertijns Nederland voor ogen. Wij hechten meer aan fatsoen en karaktervorming . We hebben hem vooral uitverkoren, omdat hij het verstikkende politiek correcte debat heeft opengebroken en rechtse thema's op de politieke agenda heeft geplaatst.'

Verstikkend debat is in de ogen van rechtsgeleerde Afshin Ellian een te milde term. 'Er is in Nederland helemaal geen polemiek. We zijn collectief bang voor meningen.' Ellian, Iraans vluchteling met de Nederlandse nationaliteit, meent dat Nederland op veel terreinen, internationaal gezien, links van het midden staat. 'Maar wat de vrije meningsuiting betreft, is Nederland ronduit feodaal.'

Hij weet wel dat iedereen mag zeggen wat hij wil. 'Als dat gebeurt met een of ander heilig boek onder de arm, is er geen probleem. Imam el-Moumni mag dan van alles zeggen over homo's. Vrijheid van meningsuiting is in de Grondwet verankerd. Maar in Nederland krijgen scherpe meningen al snel een morele lading. Ze worden gevaarlijk, oorlogszuchtig, demoniserend, fascistisch gevonden.'

Meningen, zegt hij, worden gesmoord onder een dikke consensusdeken. 'Ze worden omgetoverd tot acceptabele compromissen. Laat meningen toch botsen. Het compromis versluiert wat er werkelijk leeft, wat er stiekem wordt gedacht.'

Meer nog dan het linkse label wordt de Nederlandse identiteit gekenmerkt door het onuitroeibare consensusdenken, vinden ook Van Raak en Livestro. Van Raak: 'Het is een open deur van jewelste, maar inderdaad, Nederlanders hebben een ongelooflijke consensusdrang. Zelfs Fortuyn neigde vlak voor de verkiezingen van 15 mei naar het compromis. Voor sommige migranten stelde hij een generaal pardon voor.'

Ellian denkt dat Nederland zal veranderen. 'Het zal wel moeten. Mondige burgers willen dat hun stem wordt gehoord en politiek vertaald. Kiezen ze een Haider? Dan is er echt geen man over boord, zolang deze zich aan de mensenrechten houdt. In een dynamische democratie wordt zo'n vergissing bij een volgende verkiezing wel weer hersteld.' Bovendien denkt hij dat de migranten de consensuscultuur zullen bijstellen. 'Er komen steeds meer hoog opgeleide Marokkanen en Turken met uitgesproken meningen. Zij hebben niks met het consensusmodel.'

Als voorbeeld noemt hij de Belgische leider van de Arabisch Europese Liga (AEL) Abou Jahjah, die in Nederland veel aanhang heeft onder jonge Marokkanen. Dergelijke krachten zullen zowel het Nederlandse linkse imago als het consensusdenken ondermijnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.