Nieuws Dubieuze wetenschap

Nederlanders zagen ‘stoelpoot’ superpsycholoog Ariely af

Het feit staat in de populair-wetenschappelijke boeken, komt langs in TED-talks en wordt toegepast in sommige opleidingen en bedrijven: herinner iemand aan de tien geboden, en prompt gaat hij zich eerlijker gedragen. Maar het inzicht, van de beroemde Amerikaanse psycholoog en bestsellerauteur Dan Ariely, blijkt onjuist.

Psycholoog Dan Ariely. Beeld Corbis via Getty Images

Een grootscheepse herhaling van het achterliggende experiment, onder in totaal vijfduizend proefpersonen verdeeld over 25 laboratoria, laat helemaal geen heilzaam effect zien van de tien geboden. Dat roept de vraag op of plechtige eerlijkheidsverklaringen bij tentamens of belastingformulieren wel zin hebben.

Het uitblijven van het effect is in elk geval groot nieuws in de psychologie, vertelt de Amsterdamse psycholoog Bruno Verschuere, die de herhaaloefening coördineerde en de uitkomst vanavond bekendmaakt op een congres in de VS. ‘Dit experiment van Ariely is 1.650 keer geciteerd, echt gigantisch.’ Van fraude of boze opzet is waarschijnlijk geen sprake, benadrukt hij. ‘Misschien was het de tijdgeest. De standaard van onderzoek is veranderd, we zijn veel strenger voor onszelf geworden. Dat kan de resultaten onbedoeld hebben beïnvloed.’

Of misschien zijn de tien geboden een beetje uitgewerkt, ‘vanwege de vele kerkschandalen die in het nieuws zijn geweest’, reageert On Amir desgevraagd per e-mail, namens Ariely’s groep. Een andere mogelijkheid is dat het experiment inmiddels te bekend is en de ‘nieuwe’ proefpersonen het doorzagen, oppert hij.

Fraudezaken

Zo’n vijf jaar geleden raakte de psychologie in crisis. Experimenten bleken soms ronduit ongeloofwaardige resultaten op te leveren, en als klap op de vuurpijl kwamen er diverse fraudezaken aan het licht, zoals die van de Tilburgse sociaal-psycholoog Diederik Stapel, die de helft van zijn onderzoek had verzonnen. Sindsdien is er een tegenbeweging: zo werd de Ariely-studie herhaald volgens precieze, vooraf vastgelegde spelregels. De replicatie, waaraan 68 onderzoekers uit 14 landen deelnamen, werd betaald uit een speciaal potje voor replicatieonderzoek van onderzoeksfinancier NWO. Daarbij staan overigens ook onderzoeken uit andere vakgebieden op de rol.

Dan Ariely, auteur van onder meer de bestseller Heerlijk oneerlijk, is een van de grondleggers van de theorie dat mensen liefst vals spelen om zichzelf te bevoordelen, maar alleen als ze dat voor zichzelf kunnen rechtvaardigen. ‘We willen onszelf wel in de spiegel kunnen aankijken’, zegt Verschuere. Het tien geboden-experiment, uit 2008, leverde daarvoor belangrijk bewijs. Mensen aan wie Ariely had gevraagd zoveel mogelijk van de tien geboden op te zeggen, bleken daarna bij een puzzel minder vals te spelen dan mensen aan wie hij vooraf had gevraagd om, bij wijze van neutrale prikkel, tien boeken te noemen van de leeslijst op school.

Een inzicht met praktische gevolgen: zo zijn er diverse Amerikaanse opleidingen waar men leerlingen voorafgaand aan een tentamen herinnert aan de erecode van de universiteit. In sommige bedrijven hangen briefjes met de tien geboden, om de eerlijkheid op de werkvloer te bevorderen. Alleen al daarom is de replicatie ‘vreselijk belangrijk’, zegt ook universitair hoofddocent experimentele economie Shaul Salvi (Universiteit van Amsterdam), zelf niet betrokken bij de herhaaloefening. ‘Het resultaat is zo duidelijk als maar kan zijn: de tien geboden maken mensen niet eerlijker. Des te belangrijker om nu na te gaan of andere zaken, zoals het afleggen van een eed of het ondertekenen van een eerlijkheidsverklaring, wél werken’, vindt Salvi.

Experimenten

Het is te vroeg om te zeggen dat mensen helemaal niet reageren op morele prikkels, vindt ook Verschuere. Zo zijn er andere experimenten die min of meer dezelfde kant op wijzen. ‘De theorie valt niet om, maar we hebben wel een belangrijke poot van de stoel afgezaagd. Nu moeten we kijken: hoe stevig zijn de andere poten?’

Opvallend is dat de klappen opnieuw vallen in de hoek van de techniek genaamd ‘priming’: de opvatting dat mensen na blootstelling aan subtiele signaaltjes of concepten indrukwekkende gedragsveranderingen vertonen. Zo ging eerder de bevinding onderuit dat mensen trager zouden gaan lopen nadat ze woorden hebben gezien die met ouderdom te maken hebben. In een open brandbrief riep Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman enkele jaren geleden al op tot replicatie van de cruciaalste priming-experimenten.

‘Het gaat hier vaak om heel intuïtieve theorieën’, zegt Verschueren. ‘Erg belangrijk dus om te controleren of de experimenten die zo’n theorie ondersteunen bij replicatie wel standhouden.’  

Op de pijnbank

Onder Nederlandse leiding worden momenteel nog acht andere onderzoeken gecontroleerd op haarscheurtjes: vier uit de psychologie en vier uit de geneeskunde. De uitkomsten worden de komende maanden en jaren verwacht. Steeds gaat het daarbij om ‘hoeksteenonderzoeken’: studies die veel worden aangehaald, of waarop beleidsmakers voortbouwen.

– Mensen hebben voorin het brein een ‘zelfbeheersingsgebied’, stelde Amerikaans onderzoek tien jaar geleden. Utrechtse hersenwetenschappers controleren momenteel of dat klopt – belangrijk als voorbeeld, omdat de hersenwetenschap nog maar weinig herhaalonderzoek doet;

– Reikhalzend zien kenners uit naar de Maastrichtse replicatie van een belangrijk onderzoek dat zou aantonen dat jongeren vaker tabak gaan roken als ze hebben geëxperimenteerd met een e-sigaret;

– Het AMC controleert of een keizersnede de kans op ziekte of sterfte bij tweelingen inderdaad niet vermindert, zoals een Canadese studie in 2013 beweerde;

– Verlaagt een natuurlijke omgeving stress? Volgens een zeer invloedrijk experiment uit 1991 wel. De VU Amsterdam gaat het na.

– Aan de TU Delft gaat men na of de pupilgrootte echt een betrouwbare graadmeter is voor persoonlijke interesse, zoals een klassiek experiment uit 1960 claimde.

– In Tilburg, destijds ‘ground zero’ van de crisis in de psychologie, herhaalt men een cruciaal experiment dat zou aantonen dat mensen in een groep niet aan een stereotiep beeld willen voldoen – wellicht een verklaring voor het feit dat er zo weinig vrouwelijke wiskundigen zijn.

– Het LUMC wil nagaan of het klopt dat patiënten op de intensive care minder vaak sterven als men de zuurstofdruk in de aderen lager houdt;

– In Rotterdam wil men gegevens heranalyseren over de invloed van schildklierhormoon op de zwangerschap, ter controle van een reeks studies over het onderwerp.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden