Nederlanders kunnen niet speechen. Hoe moet het wel?

De Volkskrant organiseert samen met Felix Meritis een speechwedstrijd. Bert Wagendorp geeft alvast een voorzet met de beste toespraken. En hoe het niet moet.

John F. Kennedy in 1960. Beeld ANP

Wijze lessen: de ritmische herhaling Winston Churchill, We shall fight on the beaches, 4 juni 1940 in het Lagerhuis.
Een redevoering van ongeveer tien minuten, waarin Churchill pas na negen minuten zijn stem enigszins verheft. Maar juist de monotonie geeft de speech een geweldige kracht. Stemverheffing is niet altijd noodzakelijk in een goede speech. Wat wel werkt en wat je in praktisch elke legendarische speech terugvindt: de ritmische herhaling. 'We zullen doorgaan tot het einde, we zullen vechten in Frankrijk, we zullen vechten op de zeeën en oceanen, we zullen vechten met toenemend vertrouwen en kracht in de lucht, we zullen ons eiland koste wat kost verdedigen, we zullen vechten op de stranden, we zullen vechten in de velden en de straten, we zullen vechten in de heuvels.' En dan de climax en centrale boodschap: 'We zullen ons nooit overgeven.'

Een compositie in handen van een groot performer. Een magische mix van de juiste woorden, het juiste ritme, de perfecte afwisseling tussen vertraging en versnelling, stiltes en stemverheffing. Een langzame maar gestage klim naar de climax, een veroveringstocht, een verbale dressuur die de toehoorders onherroepelijk in jouw kamp brengt.

Winston Churchill. Beeld ANP


Wijze lessen: de laatste zin van de toespraak John F. Kennedy, inauguratiespeech van 20 januari 1961.
Net als Churchills We shall fight on the beaches heeft ook deze toespraak één zin die als gevleugeld woord gemeengoed is geworden. Hij zit aan het eind van de toespraak en trekt het meeste applaus: 'Vraag niet wat je land voor jou kan doen, vraag wat jij kunt doen voor je land.' Het is, als je naar beroemd geworden speeches luistert, alsof zo'n bepalende zin een voorwaarde is om de toespraak eeuwigheidswaarde te verlenen. Van Maarten Luthers toespraak tijdens de Rijksdag in Worms, waar hij zich in 1520 verantwoordde tegenover de keizer, hebben de laatste woorden de eeuwen gemakkelijk overleefd: 'Hier sta ik, ik kan niet anders. Moge God mij helpen.' Toen Neil Armstrong op 21 juli 1969 als eerste mens voet op de maan zette, had hij een eeuwige zin paraat: 'That's one small step for man, one giant leap for mankind.' Armstrong bleek overigens niet erg tekstvast: hij had 'a man' moeten zeggen.

De inauguratietoespraak van John F. Kennedy in 1961. Beeld ANP

Wijze lessen: toewerken naar de boodschap Martin Luther King, I have a dream, Washington, 28 augustus 1963.
De perfecte combinatie van tekst en begaafd orator was niet voor niets verenigd in een dominee. King varieert meesterlijk in volume, last korte stiltes in en werkt in zeventien minuten toe naar zijn boodschap: hij heeft een droom. 'Ik heb een droom dat op een dag dit land zal opstaan en de ware betekenis van zijn credo zal naleven: wij vinden de volgende waarheden vanzelfsprekend: dat alle mensen gelijk geschapen zijn. (...) Ik heb een droom dat mijn vier kinderen op een dag zullen leven in een land waar zij niet beoordeeld zullen worden op hun huidskleur, maar naar de inhoud van hun karakter. Ik heb vandaag een droom.'

Martin Luther King geeft zijn speech in Washington, 28 augustus 1963. Beeld ANP


Wijze lessen: zo moet het niet Louis van Gaal, Wir sind die beste, München, 9 mei 2010.

Een speech die mooi laat zien hoe het niet moet. Van Gaal tracht aansluiting te vinden bij de grote Duitse traditie van orators (Hitler, Goebbels), maar faalt. Hij overschreeuwt zich. Bovendien is de tekst op het infantiele af en Van Gaals Duits beroerd. Het is van belang de speech af te stemmen op het niveau van de luisteraars, maar Van Gaal overdrijft: niet elke Bayernfan is een randdebiel. 'Ich habe gesehen viel Frauen sind hier. So auch viele Mutti. Also ein dicke Kuss van der Trainer der Meister! Wer hat die beste Verteidigung? FC Bayern!!! Wer hat die beste Angriff? FC Bayern!! Und, und, nicht nur von München! Auch von Gelsenkirchen!! Auch von Bremen!! Wir sind die besten von Deutschland!! Und vielleicht von Europa!!!'

Louis van Gaal in 2010: 'Also ein dicke Kuss van der Trainer der Meister!' Beeld ANP


Wijze lessen: betovering Barack Obama, overwinningstoespraak, Chicago, 4 november 2008.
Barack Obama is vermoedelijk de beste orator van onze tijd. Hij leverde in de aanloop naar zijn verkiezing tot president een reeks meeslepende speeches af. Obama's overwinning was niet in de laatste plaats gebaseerd op zijn vermogen binnen enkele zinnen een verbinding met zijn toehoorders tot stand te brengen en de magische situatie te creëren waarin elk individu in het publiek denkt dat Obama tot hem of haar persoonlijk spreekt. Op televisie komen zijn toespraken al sterk over, maar wie hem live hoort spreken, is onmiddellijk betoverd. 'Het heeft lang geduurd, maar vanavond, op deze dag van deze verkiezing, op dit beslissende moment, hebben wij iets gedaan wat Amerika heeft veranderd. Ik zal nooit vergeten van wie deze overwinning werkelijk is. Die is van u.'

Barack Obama in 2008. Beeld ANP


Nederland is geen land van orators, ook niet in de politiek. Leer onze politici in verkiezingstijd een lesje: stel uzelf voor dat u een politicus bent en dat u tijdens de verkiezingen van 12 september een monsterzege heeft behaald. Schrijf een overwinningsspeech, mail deze voor vrijdag 17 augustus naar speechwedstrijd@felix.meritis.nl en win de hoofdprijs van 750 euro. En eeuwige roem natuurlijk. In de jury zitten Pieter Klok (plv. hoofdredacteur de Volkskrant), Linda Bouws (directeur Felix Meritis) en prof. dr. Ton Nijhuis (Duitsland Instituut Amsterdam). Op 6 september om 19.30 uur in Felix Meritis zullen drie genomineerden hun speech houden en strijden voor de eerste, tweede en derde plaats. Kijk op www.felix.meritis.nl voor meer informatie over deelname.

Het volledige artikel van Bert Wagendorp verscheen gisteren in de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.