Nederlander Feringa wint Nobelprijs voor scheikunde

De Nobelprijs voor scheikunde gaat dit jaar naar onder meer een Nederlander, de Groningse chemicus Ben Feringa. Hij krijgt de prijs voor zijn onderzoek, de laatste decennia, naar moleculaire machines. De andere winnaars zijn Jean-Pierre Sauvage en Sir J. Fraser Stoddart. Dat heeft het Nobelcomité woensdag in Stockholm bekendgemaakt.

De winnaars worden aangekondigd. Van links naar rechts op het scerm: Sauvage, Fraser en Feringa Beeld afp

Feringa geldt als de nestor van 'moleculaire motoren', motoren niet groter dan een molecuul. In 1999 was hij de eerste die een moleculaire propellor maakte die voortdurend in dezelfde richting draaide, door hem te beschijnen met flitsjes ultraviolet licht. Zijn team maakte daarna onder meer een nanomotor waarmee hij een glazen cilindertje kon laten ronddraaien en een 'nano-auto', in feite een lang molecuul met aan de uiteinden vier ronddraaiende wielen.

In het veld van de moleculaire machines is de grote kunst om moleculaire onderdelen op elkaar te laten inwerken met mechanische verbintenissen in plaats van de 'gewone' chemische covalente bindingen. In een beroemde lezing in 1984 voorspelde de Amerikaanse fysicus Richard Feynman dat er zo een nieuwe revolutie viel te verwachten in de materiaalkunde: een uitspraak die alom wordt gezien als het startschot van het veld.

Meer over Ben Feringa

Een profiel van de Nobelprijswinnaar
Het klassieke verhaal van de boerenzoon die een Nobelprijswinnaar werd.

Leuk, zo'n nano-auto, maar wat heb je eraan? (+)
Toepassingen van zijn werk.

Premier Mark Rutte noemt de toekenning van de Nobelprijs voor de Scheikunde aan de Groningse hoogleraar fantastisch nieuws. 'Gefeliciteerd!', twittert de minister-president.

Feringa (1951) promoveerde in 1978 in Groningen, waarna hij enkele jaren als wetenschapper bij Shell werkte. In 1988 werd hij benoemd tot hoogleraar organische chemie aan de Groningse universiteit. Later werd hij benoemd tot lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Ook werd hij verkozen tot buitenlands erelid van de Amerikaanse Academie van Kunsten en Wetenschappen. In 2008 werd Feringa geridderd in de Orde van de Nederlandse Leeuw.

'Terechte prijs voor origineel werk'

'Ik ben ongelofelijk blij voor Ben en voor de Nederlandse chemie', zegt Bert Meijer, hoogleraar organische chemie aan de TU Eindhoven. 'Nobelprijzen moeten gaan naar mensen die een nieuw gebied hebben geopend. Moleculaire nanomachines zijn zo'n gebied waar jonge mensen op af komen en waar van alles mogelijk lijkt. En dat bovendien ook het publiek aanspreekt. Deze drie winnaars gaven dat gebied een gezicht, het is een logische keuze, al zijn er natuurlijk altijd nog anderen. Aardig vind ik trouwens ook dat dit de eerste Nederlandse Nobelprijs chemie is die echt in Nederland valt. Van 't Hoff (1901), Debye (1936) en Crutzen (1995) waren Nederlanders, maar maakten alle drie carrière in Duitsland.'

Cees Dekker, professor in nanowetenschappen aan de TU Delft, noemt het 'geweldig nieuws, voor Ben en voor de Nederlandse chemie. Een terechte prijs voor heel origineel werk. Ben was de eerste die de ideeën over roterende moleculen in een systeem aan de praat kreeg. Ik ken Ben als een creatieve wetenschapper die graag ver vooruit denkt. Hij kijkt van nature out of the box.'

'Ik heb het vorige week nog min of meer grappend tegen hem gezegd: jij gaat de Nobelprijs winnen', zegt professor Bert Weckhuysen (katalysechemie, Universiteit Utrecht). 'Maar typisch Ben: hij relativeerde het lachend weg. Hij blijft altijd rustig en down to earth. Maar hij is wel iemand die goed weet wat hij wil en die drie stappen vooruit denkt. Ik werk de laatste jaren intensief met Feringa samen aan het CBBC-consortium, dat bouwstenen voor nieuwe chemie moet opleveren, in energie, materialen, katalyse. Die samenwerking is geweldig, ik kijk als collega en als mens altijd met ontzag naar wat hij kan. En enthousiast.'

'Ik herinner me dat hij een filmpje had bij een nieuwe publicatie dat we met alle geweld moesten zien van hem. Moet je kijken, is het dan. Geweldig. En het bijzondere aan Feringa is dat hij niet alleen het idee heeft, maar als organisch chemicus zo ingenieus te werk gaat. Hij kan creëren wat hij hebben wil. Chemisch genie, lijkt me dat.'

Meijer is naast Feringa gepromoveerd in Groningen. 'Ik ken Ben als een gepassioneerde ambassadeur voor de wetenschap, ook. Hij is altijd gebrand op geïntereseerde jongelui, en nooit te beroerd om ook zelf vuile handen te maken, werkt ongehoord hard. Het is die verliefdheid op het vak, op moleculen, die hem kenmerkt.'

Ben Feringa Beeld afp

Overige Nederlandse Nobelprijswinnaars

2010 André Geim (natuurkunde)
1999 Gerard 't Hooft en Martinus Veltman (natuurkunde)
1995 Paul Crutzen (scheikunde)
1984 Simon van der Meer (natuurkunde)
1981 Nico Bloembergen (natuurkunde)
1975 Tjalling Koopmans (economie)
1973 Niko Tinbergen (fysiologie of geneeskunde)
1969 Jan Tinbergen (economie)
1954 Gerrit Jan van Heuven Goedhart (vrede)
1953 Frits Zernike (natuurkunde)
1936 Peter Debye (scheikunde)
1929 Christiaan Eijkman (fysiologie of geneeskunde)
1924 Willem Einthoven (fysiologie of geneeskunde)
1913 Heike Kamerlingh Onnes (natuurkunde)
1911 Tobias Asser (vrede)
1910 Johannes Diderik van der Waals (natuurkunde)
1902 Hendrik Antoon Lorentz en Pieter Zeeman (natuurkunde)
1901 Henry van 't Hoff (scheikunde)


Nobelprijzen 2016

Maandag ging de Nobelprijs voor de geneeskunde naar de 71-jarige Japanse celbioloog Yoshinori Ohsumi. De onderzoeker van de Technische Universiteit van Tokyo ontrafelde in de jaren negentig hoe cellen zichzelf schoonhouden: een proces genaamd 'autofagie' waarbij ze hun eigen eiwitten verpakken in kleine blaasjes en afbreken.

Dinsdag
kregen de Britten David Thouless, Duncan Haldane and Michael Kosterlitz de Nobelprijs voor de natuurkunde voor de ontdekking van exotische materiaaltoestanden.

Donderdag volgt (mogelijk, altijd een verrassing) literatuur, en vrijdag vrede. De maandag erop volgt ten slotte economie. Dagelijks rond half twaalf maakt het Comité de winnaar bekend.

Lees ook

Wie worden de Nobelprijswinnaars van dit jaar? Een voorbeschouwing (+).

Duncan Haldane houdt een speech voor Princeton University nadat bekend werd dat hij de Nobelprijs voor de natuurkunde heeft gewonnen Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden