NieuwsASIELZOEKERS EN CORONACRISIS

Nederland zit op slot voor asielzoekers, maar aan de poorten rammelt het

De hele asielketen is als gevolg van de coronacrisis bevroren. Asielzoekers die mondjesmaat binnenkomen, belanden in de noodopvang of worden op het vliegtuig terug naar huis gezet.

Asielzoekers van het azc in Wageningen scheppen een luchtje met het mooie weer tijdens de coronacrisis.  Beeld Marcel van den Bergh
Asielzoekers van het azc in Wageningen scheppen een luchtje met het mooie weer tijdens de coronacrisis.Beeld Marcel van den Bergh

Op 16 maart gebeurde er iets ongekends in de asielketen, een wereld die doorgaans altijd in beweging is. Wat politieke leiders nooit voor elkaar hadden gekregen, lukte een virus wel. Nederland ging op slot. Minister Grapperhaus (Justitie) informeerde de Kamer dat asielzoekers die vanaf dat moment de grens zouden oversteken, geen gebruik meer konden maken van de opvang.

Tegelijkertijd zou coulant worden omgesprongen met asielzoekers die Nederland moeten verlaten. Uitgeprocedeerden en Dublinclaimanten – die volgens de regel terug moeten naar het eerste land waar ze asiel hebben aangevraagd – behielden hun recht op opvang. Een noodzakelijke stap: geen land die ze nu nog terugneemt.

Het klonk zo makkelijk, de hele asielketen in de ijskast. Maar op de dag dat Grapperhaus zijn brief verstuurde, stonden de eerste asielzoekers al aan de poorten van het aanmeldcentrum in het Groningse Ter Apel te rammelen. De Schengengrenzen mochten dan wel gesloten zijn, de Nederlandse grens was dat niet. Asielzoekers die Fort Europa al waren binnengedrongen, konden de oversteek gewoon nog maken.

Veel waren het er niet: enkele tientallen per week, in plaats van de gebruikelijke vijfhonderd. De meesten zijn afkomstig uit Syrië. Ook meldde zich een handjevol Turken, Jemenieten, Iraniërs en Noord-Afrikanen – beter bekend als ‘veiligelanders’, omdat ze geen enkele kans op asiel maken.

Normaal gesproken vindt in Ter Apel een uitgebreid identificatie- en registratieproces plaats. Nu worden alleen nog vingerafdrukken afgenomen. Na een gezondheidscheck, het doorzoeken van de bagage en het innemen van de documenten worden asielzoekers op de bus naar het Groningse dorp Zoutkamp gezet, waar in allerijl een noodopvanglocatie is opgetuigd. De asielprocedures zijn voor onbepaalde tijd opgeschort.

Zonde, vindt asieladvocaat Wil Eikelboom. Nederland zou volgens hem een voorbeeld kunnen nemen aan Portugal. Daar heeft de regering besloten om alle nieuwe asielzoekers ten tijde van de coronacrisis een verblijfsvergunning te geven. ‘Seizoensarbeiders blijven nu weg, oogsten dreigen te mislukken. Intussen zijn er genoeg asielzoekers die heel graag willen helpen, maar dit nu niet mogen.’

Kazerne

De noodopvanglocatie in Zoutkamp ligt in misschien wel het meest afgelegen stukje Nederland. Hier, tussen de akkers en het wuivende riet, bevindt zich de Willem Lodewijk van Nassaukazerne. De slaapzalen van de cadetten, die het militaire terrein gebruiken voor schietoefeningen, hebben plaatsgemaakt voor sobere verblijfsruimten voor nieuwbakken asielzoekers ten tijde van corona.

Bewoners mogen de locatie uit voorzorg niet verlaten. De ‘frisse neus’ van premier Rutte halen zij tijdens een wandeling op het binnenterrein, ongeveer zo groot als een voetbalveld. Wie door de hekken tuurt, zal in de verte een glimp van het Lauwersmeer opvangen. Een lichtpuntje is volgens de woordvoerder van het ministerie van Justitie het eten. ‘De maaltijden worden geleverd door hetzelfde cateringsbedrijf als waar de kazerne gebruik van maakt. Het staat bekend om zijn goede keuken.’

In Zoutkamp verblijven momenteel 190 asielzoekers, onder wie 25 kinderen. Omdat de kazerne bijna vol zit (er is plek voor 210 bewoners), zoekt het ministerie van Justitie naar een tweede opvangplek. Ook wordt de optie bekeken om bewoners die al langer dan twee weken in de noodopvang zitten te laten doorstromen naar de reguliere opvanglocaties van het Centraal orgaan Opvang Asielzoekers (COA).

Nederland telt zeventig asielzoekerscentra, verspreid over het hele land. Door achterstanden bij immigratiedienst IND, als gevolg van onderbezetting na aanzienlijke bezuinigingen in 2017, wachten duizenden asielzoekers al veel langer dan de wettelijke termijn van zes maanden op het startschot van hun procedure. De coronacrisis zal deze periode alleen maar langer oprekken, is de verwachting.

Kunstenaar en bewoner van azc Hardenberg  Iman Razeaa maakte dit schilderij met de titel ‘What is to be done?’. Beeld Iman Razeaa
Kunstenaar en bewoner van azc Hardenberg Iman Razeaa maakte dit schilderij met de titel ‘What is to be done?’.Beeld Iman Razeaa

‘Natuurlijk kan ik daar begrip voor opbrengen’, verzucht Abdel, een Iraanse asielzoeker die al bijna twee jaar met vrouw en kind in het azc in Zutphen verblijft. ‘Het is overmacht.’ Maar het gevoel van uitzichtloosheid werkt verlammend. Zolang hij geen verblijfsvergunning heeft, mag hij niet werken of studeren.

Tot nu toe zijn de centra er met acht coronabesmettingen - de betreffende asielzoekers zijn direct in quarantaine geplaatst - relatief goed vanaf gekomen. Maar de angst om een grote uitbraak is er niet minder om. De 1,5-meter richtlijn valt binnen de azc’s onmogelijk te handhaven. Bewoners drommen samen in de gangen om het zwakke wifi-signaal op te vangen, slapen in stapelbedden, koken gezamenlijk en delen de douches.

Ondanks de zorgen over een mogelijke uitbraak, gaan bewoners goed met de situatie om, stelt programmabegeleider Danielle Klompmaker van de prePOL in Wageningen, waar zo’n driehonderd bewoners verblijven die nog aan hun procedure moeten beginnen. Ze nemen de richtlijnen serieus en snappen dat de muzikale activiteiten en de tennislessen, gegeven door vrijwilligers, tijdelijk zijn stilgelegd. ‘Vooral de Afrikaanse bewoners die ebola hebben meegemaakt, en daar familieleden aan hebben verloren, zijn zich ervan bewust dat we er met elkaar voor moeten gaan.’

Luchthaven

Niet alleen in Ter Apel, ook op Schiphol hebben zich afgelopen weken asielzoekers gemeld. De meesten - zestig in totaal, onder wie Brazilianen, Russen en Canadezen - werden op het vliegtuig terug naar huis gezet. Dat is tijdens een pandemie een stuk eenvoudiger: een uitzondering in de Vreemdelingenwet maakt het mogelijk om asielzoekers te weigeren als een reële kans bestaat dat zij een gevaar opleveren voor de volksgezondheid.

De vijf asielzoekers die wel werden toegelaten, verblijven met nog enkele tientallen andere asielzoekers die vóór de coronacrisis aankwamen in het Justitieel Complex van het vliegveld. De procedures, die op deze plek slechts enkele weken in beslag nemen, zijn als uitzondering op de regel gewoon doorgegaan. Het kabinet wil hiermee, ook nu het vliegverkeer is gestremd, voorkomen dat deze asielroute een aanzuigende werking heeft.

Ook in de rest van Nederland komen de asielprocedures langzaam weer op gang. De IND is begonnen met een proef om asielzoekers via een videoverbinding te interviewen. De ambitie is om het aantal gehoren binnen enkele weken op hetzelfde niveau te brengen als voor de coronacrisis. ‘Goed nieuws’, reageert de Iraanse Adel. De opluchting is hoorbaar in zijn stem. ‘Nu maar hopen dat ik snel aan de beurt ben.’

Lees verder:

Turkije provoceert opnieuw met migranten aan de grens met Europa
Turkije heeft de afgelopen dagen 1.200 tot 2.000 migranten met bussen naar de kust gebracht om hen ogenschijnlijk de oversteek naar Griekenland te laten maken.

Europa deed alsof het vluchtelingenprobleem was opgelost – en krijgt nu de rekening gepresenteerd
Asielzoekers die vanuit Turkije naar Europa wilden, werden deze week bij de Griekse grens met traangas verwelkomd. Een nieuw dieptepunt in de migratiecrisis die de EU al sinds 2015 uit elkaar dreigt te spelen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden