NieuwsStrafhof

Nederland worstelt met Trumps verzet tegen het Internationaal Strafhof

De splijtstof stapelt zich snel op tussen de transatlantische bondgenoten. Terwijl in Europa het nieuws neerdaalt dat president Trump echt militairen gaat weghalen uit Duitsland, worstelt de Haagse politiek met Amerikaans verzet tegen het Internationaal Strafhof. Er is geen alternatief voor dialoog, benadrukt minister Blok.

Een Amerikaanse marinier houdt een Afghaanse gevangene onder vuur op de Amerikaanse marinebasis in Marjah. Beeld AFP

‘Dit kan niet!’, zegt Sjoerd Sjoerdsma (D66) over de Amerikaanse dreiging van sancties tegen onderzoekers van het Internationaal Strafhof en hun familieleden. ‘Wat bindt ons nog?’, wanhoopt Lilianne Ploumen (PvdA), die om ‘concrete tegenmaatregelen’ vraagt. Wat gaat Nederland doen, wil ook Bram van Ojik (GroenLinks) weten?

Bloks antwoord is ondubbelzinnig: alleen dialoog. Hij wil proberen de VS samen met gelijkgezinde Europese landen af te houden van het echt opleggen van sancties tegen het strafhof, en als dat niet lukt ‘beraden op vervolgstappen’. Ploumen maakt er volgens Blok een ‘Zweeds toneelstuk over een moeilijk huwelijk’ van, en heeft ‘de echtscheidingspapieren al uit de la’ getrokken. ‘Ik niet.’

Ook elders in Europa worstelen bondgenoten met Trumps dadendrift. Als maandag Bloks Amerikaanse collega Mike Pompeo met de Europeanen spreekt per videolink staat er een trits meningsverschillen op de agenda: de recente Amerikaanse terugtrekkingen uit weer een verdrag (‘Open Skies’) en uit de Wereldgezondheidsorganisatie, en Trumps controversiële vredesplan voor Israël en de Palestijnen. En dan is er ook nog Trumps uitnodiging aan Servië en Kosovo voor vredesbesprekingen – een affront voor de Europeanen die vinden dat ze het zelf beter kunnen.

Gewaarschuwd

Volgens de Wall Street Journal zijn de Europeanen voor de vergadering met Pompeo gewaarschuwd niet over het Strafhof te beginnen. Als Blok dat toch doet, reageert Pompeo er niet op.

Een dag later noemt Navo-chef Jens Stoltenberg wel tien manieren waarop de Amerikanen hun bijdrage aan de Europese veiligheid juist hebben vergroot. Het laat onverlet dat Trumps gedeeltelijke terugtrekking uit Duitsland een klap is – en, zo zeggen critici ervan – een cadeautje voor Vladimir Poetin. ‘Afpersing’, schrijft de pro-Atlantische Frankfurter Allgemeine Zeitung, die voorspelt dat nog meer Duitsers zich van de VS zullen afkeren. De Amerikaanse ambassadeur bij de Navo houdt het erop dat ‘het nog niet gebeurd is’ en ‘enige tijd zal duren’.

In de Tweede Kamer gaat het dinsdag over het Strafhof, waar Nederland als gastland volgens Blok ‘een bijzondere positie’ inneemt. Minister Blok heeft zelf eerder zijn bedenkingen geuit over de ‘effectiviteit’ van het hof, maar staat pal voor zijn onafhankelijke onderzoek. De Gambiaanse hoofdaanklager van het hof, Fatou Bensouda, kondigde in 2017 het voornemen aan van een Afghaanse onderzoek. Eind vorig jaar zei ze bovendien dat er ‘een redelijke basis’ is aan te nemen dat ook in Palestijnse gebieden oorlogsmisdaden zijn gepleegd, door alle partijen.

Licht op groen

Een Amerikaanse reactie, van harte gesteund door Israël, was min of meer verwacht nadat een beroepskamer van het Strafhof een paar maanden geleden het licht op groen zette voor het begin van een officieel onderzoek naar oorlogsmisdaden in Afghanistan. Daarmee weersprak het een eerdere uitspraak, waarin het onderzoek vooral om praktische redenen was tegengehouden.

Het onderzoek gaat voor het overgrote deel om misdaden die zouden zijn begaan door het Afghaanse leger en de Taliban, maar ook om ongeveer tachtig Afghanen die in 2003-2004 door Amerikaanse troepen werden vastgehouden – waar gevallen van marteling en verkrachting zijn geconstateerd.

De VS ondertekenden onder president Clinton het grondleggend Statuut van Rome tot oprichting van het Strafhof, maar ratificeerden het nooit. Daarmee behoort Amerika (net zoals onder meer Rusland, China en India) niet tot de 123 landen die het Strafhof erkennen. Wel heeft het meegewerkt aan sommige onderzoeken van het hof.

Financiële sancties

Het vorige week door president Trump afgekondigde decreet maakt financiële sancties (het bevriezen van tegoeden) mogelijk tegen medewerkers van het Strafhof, hun gezinnen, en anderen die het onderzoek helpen. Ook kan hun de toegang tot de VS ontzegd worden, zoals eerder al eens gebeurde met Bensouda.

‘Dit is echt een aanval’, zegt Marieke de Hoon, die internationaal strafrecht doceert aan de VU. ‘Eigenlijk is het een uitbreiding van Aspa, de wet met de bijnaam Hague Invasion Act. Die wet uit 2002 is nog steeds geldig en verbiedt Amerikaanse functionarissen samen te werken met het hof.’

Volgens Amerikaanse critici van het onderzoek heeft het hof geen jurisdictie. De VS participeren niet, en hebben een bilateraal akkoord met Afghanistan dat vervolging uitsluit. Bovendien hebben ze in deze zelf al honderden militairen vervolgd.

Maar Amal Nassar van de Internationale Federatie voor Mensenrechten zegt dat de rechtsmacht van het hof in dit geval onbetwist is, en dat de bilaterale deal ondergeschikt is aan het Statuut van Rome. Richt Bensouda zich alleen tegen de VS en Israël? Nee hoor, al jaren loopt een onderzoek waarbij Rusland betrokken is inzake oorlogsmisdaden in de Georgië Oorlog van 2008.

Het Strafhof richt op de ‘meest verantwoordelijken’ voor oorlogsmisdaden, de leiders, hoog in de bevelsketen, en die mogen, na alle kritiek daaromtrent, niet langer alléén uit Afrika komen. Niettemin roept het bij onderzoeken waarbij de VS, Israël of Rusland betrokken zijn de vraag op hoe realistisch dat is. Vrouwe Justitia is weliswaar blind, maar moet overleven in een omgeving waarin macht vaak doorslaggevend is.

Gezien de zich snel opstapelende conflictstof met de VS, is in de Tweede Kamer ondertussen het aftellen naar de Amerikaanse verkiezingen begonnen. ‘Er kan nog heel veel kapot in zes maanden’, zegt Sjoerdsma. En dan is het nog niet eens bekend wie gaat winnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden