VoorbeschouwingEU-top

Nederland waarschuwt Brussel aan de vooravond van de EU-top: U zult heel vaak néé van ons horen

EU-president Charles Michel (links) vanuit Brussel in een videoconferentie met de voorzitter Europese Commissie Von der Leyen en regeringsleidersBeeld EPA

Vrijdag schuiven ze aan voor hun vijfde online EU-top sinds de lockdown. 27 regeringsleiders en vier EU-voorzitters die strijden over twee megageldpotten (1.850 miljard euro in totaal) met één doel: de coronarecessie – de grootste economische krimp sinds de Tweede Wereldoorlog – het hoofd te bieden. De leiders weten zich gevolgd door ruim 450 miljoen Europese burgers.

Voor EU-president Charles Michel, die de top voorzit, is het vermoedelijk de zwaarste klus ooit. Hij weet dat een mislukking hem zal worden aangerekend. In zijn uitnodigingsbrief aan Mark Rutte en diens collega’s, beschrijft Michel de top als een ‘cruciale opmaat’ naar een akkoord. Dat wordt overigens niet vrijdag bereikt, een deal over zoveel miljarden vereist een fysieke top in Brussel. Eentje (vermoedelijk twee) in juli waarbij de leiders elkaar in de wandelgangen en aparte zaaltjes diep in de ogen kijken. Alleen in beslotenheid zijn compromissen zonder gezichtsverlies mogelijk.

In februari mislukte de EU-top over de Europese meerjarenbegroting (2021-2027). Rutte schamperde vooraf – tot irritatie van zijn collega’s – dat hij een boek had meegenomen om de tijd door te komen. Maar dat was voor de coronacrisis. Sindsdien is alles in Brussel unprecedented, ook de bedragen. Er ligt nu niet alleen een aangepaste meerjarenbegroting (1.100 miljard euro) op tafel maar ook een geheel nieuw herstelfonds (750 miljard) voor de zwaarst door corona getroffen landen.

Hoe groter het bord, hoe eenvoudiger om iedereen met iets lekkers naar huis te laten gaan. Dat klopt maar de extra miljarden vergroten ook het aantal conflicten en scheidslijnen. Niet onbelangrijk in deze: iedere leider heeft een veto en ook het Europees Parlement dreigt daarmee als het genegeerd wordt. ‘Laat ons de complexiteit van de onderhandelingen niet onderschatten’, aldus Michel.

De tijd dringt, in juli moeten de leiders een akkoord bereiken. ‘Anders is de patiënt overleden’, zegt een betrokken ambtenaar, doelend op de interne markt en de EU. Een diplomaat van een grote lidstaat: ‘Duitsland en Frankrijk willen een akkoord, de oostelijke en zuidelijke lidstaten zien meer geld dan ze ooit hadden durven dromen. Dus het moet kunnen.’ Maar dat is buiten de frugal four gerekend, de ‘zuinige vier’ zoals Nederland, Oostenrijk, Denemarken Zweden genoemd worden. Zij trappen het hardst en vaakst op de rem. Den Haag waarschuwt in Brussel: u zult de komende tijd heel vaak néé van ons horen. Een wegwijzer langs de loopgraven.

Pot 1: Herstelfonds

Omvang 
750 miljard euro. De Europese Commissie kwam met dit bedrag op basis van een analyse van de financiële nood. De totale investeringsbehoefte is fors groter (5.400 miljard euro) maar daar moeten de lidstaten voor opdraaien. Het Europese herstelfonds leidt volgens Brussel tot ruim 2 procent extra economische groei in 2022.

Het kabinet is allerminst overtuigd van de 750 miljard, ‘een duidelijke relatie’ tussen omvang van het fonds en de noden ‘ontbreekt’, schrijft het kabinet aan de Tweede Kamer. Rutte weet zich gesteund door zijn frugal friends. Gezamenlijk waarschuwden ze deze week in de Financial Times dat ‘gratis geld’ niet bestaat: de belastingbetaler betaalt uiteindelijk de rekening. Ja, herstel van de interne markt is in ieders belang, maar de benodigde investeringen kunnen gevonden worden door elders in het EU-budget te snijden.

Daartegenover staan Spanje en Italië, die een herstelfonds van 1.500 miljard nodig achten, en het Europees Parlement dat inzet op 2.000 miljard. Duitsland en Frankrijk stellen 500 miljard voor. Gezien de opmerkingen van de Duitse minister van Financiën Olaf Scholz – ‘we hebben hier heel goed over nagedacht’ – ligt het voor hand dat het fonds uiteindelijk tussen de 750 en 500 miljard zal schommelen.

Klaas Knot, president van De Nederlandsche Bank, hield het kabinet vorige week voor niet te krenterig te zijn. Hij wees erop dat 9 procent van het nationaal inkomen te danken is aan de interne markt, bijna tien keer zoveel als Nederland aan de EU betaalt.

Subsidies of leningen
De Commissie wil de zwaarst getroffen landen (Italië en Spanje) niet opzadelen met nog hogere staatsschulden en stelt voor dat tweederde (500 miljard) van het fonds wordt verstrekt als subsidies, de rest als zeer goedkope lening.

Nederland is mordicus tegen subsidies. ‘Onwenselijk’ schrijft het kabinet aan de Kamer. Het geld voor het herstelfonds wordt geleend op de kapitaalmarkt, het is een taboe voor de zuinige vier om het vervolgens als gift aan landen door te geven. Den Haag wijst erop dat volgens de Commissie de staatsschuld van alle EU-landen houdbaar is, dus Italië en Spanje kunnen gewoon lenen.

De vier vinden hier vrijwel alle andere EU-landen tegenover zich, ook de 500 miljard van Berlijn en Parijs betreft louter subsidies. Betrokken diplomaten verwachten een hard gevecht, met als resultaat meer leningen en minder giften.

Verdeelsleutel
De Commissie stelt voor dat alle lidstaten van het herstelfonds profiteren, de zwaarst door de coronapandemie gedupeerde landen het meest. Zo kan Italië rekenen op 172,7 miljard, Spanje op 140,4 miljard, Duitsland op 28,8 miljard en Nederland op 6,7 miljard euro. De verdeelsleutel is gebaseerd op werkloosheidcijfers, bevolkingsomvang en het nationaal inkomen.

Nederland zegt dat de verdeelsleutel uitgaat van oude gegevens (cijfers tot 2019) die de schade van de coronacrisis niet goed weerspiegelen. Den Haag staat hierin zeker niet alleen, heel veel lidstaten tekenen bezwaar aan tegen de verdeling. Probleem is dat iedereen over net wat anders klaagt waardoor de kans groot is dat er niet veel gemorreld wordt aan die sleutel.

Voorwaarden
De Commissie wil dat de miljarden niet verdwijnen in achterhaalde en vervuilende industrieën. Het geld moet de groene en digitale transitie ten goede komen en gekoppeld zijn aan gezonde overheidsfinanciën.

Nederland steunt dat principe maar vindt de criteria van de Commissie te slap geformuleerd. Den Haag wil dat landen die geld krijgen uit het fonds, zich verplichten hun sociale en pensioenstelsels te hervormen als die te duur zijn. Duitsland deelt die mening. Zoals de Duitse fractievoorzitter Manfred Weber van de Europese christendemocraten het onlangs verwoordde: ‘Als Duitsland bereid is te lenen voor Europa, moet Italië bereid zijn te hervormen.’ De zuidelijke en oostelijke landen moeten er evenwel weinig van weten. EU-ambtenaren menen dat wat Berlijn en Den Haag willen al in de voorstellen staat, het is een kwestie van iets scherper formuleren.

Terugbetaling
De 750 miljard die de Commissie leent voor het herstel, moet worden terugbetaald. De Commissie stelt voor dit vanaf 2028 te doen, liefst via dan ingevoerde Europese belastingen op bedrijfswinsten en vervuiling.

Nederland staat huiverig tegenover Europese belastingen, omdat de burger ze uiteindelijk betaalt en belastingen een nationale bevoegdheid zijn. Duitsland, Ierland, Cyprus, Luxemburg en Malta denken er net zo over. De noordelijke landen zijn ook niet gelukkig met 2028 als start van de afbetaling, zij vinden dit te laat. Ook willen ze een strakkere deadline tot wanneer het herstelfonds gebruikt kan worden: niet 2024, zoals de Commissie wil, maar 2022.

Charles Michel, voorzitter van de Europese Raad.Beeld AP

Pot 2: Meerjarenbegroting

Omvang
Het nieuwe Commissievoorstel komt neer op 1.100 miljard euro voor de jaren 2021-2027. Dat is ruim 50 miljard meer dan de zuinige vier als maximum wenselijk achten, maar aanzienlijk minder dan 1.300 miljard waar het parlement mee rekent.

Het kabinet schrijft de Kamer dat het ‘van belang is dat de meerjarenbegroting naar beneden wordt bijgesteld’. Probleem voor Den Haag is dat Berlijn en Parijs geen moeite hebben met de 1.100 miljard.

Korting
De Commissie wilde eerder de korting voor Nederland, Duitsland, Zweden, Oostenrijk en Denemarken op hun EU-betalingen de komende zeven jaar tot nul terugbrengen. Mede vanwege de coronacrisis stelt de Commissie nu voor dat die afbouw over ‘een veel langere periode’ zal plaatsvinden.

Nederland vindt deze belofte te vaag, Den Haag wil zwart op wit dat er tot 2028 niet aan de korting (1,5 miljard euro per jaar) gemorreld wordt. De andere kortinglanden zitten er net zo geharnast in. Commissieambtenaren zeggen dat ‘een veel langere periode’ betekent dat er komende 7 jaar niets zal veranderen.

Kabinet verlegt behoedzaam koers in Europa wat betreft herstelplan
Nederland blijft harde eisen stellen aan een herstelplan voor EU-landen, maar premier Mark Rutte benadrukt tegenover de Tweede Kamer voor het eerst het belang van een compromis. ‘Uiteindelijk is er het belang dat de EU als belangrijke borger van veiligheid en stabiliteit in dit deel van de wereld, er niet verzwakt uitkomt.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden