ANALYSEDIPLOMATIEKE BLUNDER

Nederland toont te weinig Europese solidariteit. ‘Dit krijgen we terug op ons brood’

Premier Rutte en zijn Italiaanse collega Giuseppe Conte in Rome, in januari van dit jaar.Beeld ANP

Minister van Financiën Wopke Hoekstra kwam dinsdag voorzichtig terug op zijn ‘weinig empathische’ opstelling jegens zuidelijke eurolanden. De diplomatie van de hardvochtigheid kent zijn grenzen voor een klein handelsland als Nederland.   

Een dodelijk gevaar voor de Europese Unie. Zo noemde voormalig voorzitter van de Europese Commissie Jacques Delors het gebrek aan Europese solidariteit in de coronacrisis. Nederland is afgelopen week de belichaming geworden van dit ‘gevaar’, met zijn harde houding ten opzichte van financiële hulp en met een ongevraagd moralistisch lesje over staatsfinanciën van minister van Financiën Wopke Hoekstra aan zijn zuidelijke collega’s.

Het schoot velen in het verkeerde keelgat en leidde tot een lawine aan kritiek – uit Italië, uit Spanje, uit Frankrijk, maar bijvoorbeeld ook uit Duitsland. Daar pleiten economen voor ruimhartige steun. Daar zegt ook Norbert Röttgen, CDU-buitenlandwoordvoerder en een kandidaat om Merkel op te volgen, Delors’ woorden ‘zeer serieus’ te nemen.

Ook in Nederland meldden zich 60 economen met een vlugschrift tegen de regering en nemen coalitiepartijen D66 en ChristenUnie afstand van de kabinetsaanpak. Segers (CU) bepleit een Marshallplan voor Zuid-Europa, Jetten (D66) waarschuwt dat de Nederlandse ‘boekhoudersbotheid’ dreigt uit te monden in een ‘grote diplomatieke ramp’. Ook directeur van De Nederlandse Bank Klaas Knot en zijn voorganger Nout Wellink lieten in interviews hun ongenoegen blijken.

Dinsdag zette Hoekstra de terugtocht in. ‘We hebben ons te weinig empathisch opgesteld, zo zelfs dat het tot weerstand heeft geleid’, zei hij tegen RTLZ. Nederland wil zich wél solidair tonen, alleen onder bepaalde voorwaarden. Nederland blijft tegen ‘eurobonds’ (gezamenlijk uitgegeven schuldpapier, dat zuidelijke landen in staat stelt goedkoper te lenen), maar onderzoekt manieren om steun via het Europese Noodfonds te geven.

Italiaanse artsen vervoeren een patiënt. Om de Italiaanse ziekenhuizen te ontzien neemt Duitsland patiënten over. Beeld Getty Images

Diplomatieke schade

Het is een onvermijdelijk voorschot op een Europees compromis, dat er toch moet komen. Maar de diplomatieke schade is al gedaan: Nederland gaf niet thuis in de meest ingrijpende crisis die de EU in tijden raakte. Zoals oud-minister van Buitenlandse Zaken Ben Bot zegt: ‘Er wordt gezegd ‘het is als een oorlog’. Dan gaan andere regels gelden: dan moet je samen aan het front staan.’

Een pandemie met dagelijks honderden doden en met stilgelegde economieën vraagt om bijzondere, ongehoorde maatregelen. Tegen die achtergrond oogt het Nederlandse optreden als een grote diplomatieke blunder – een die met Hoekstra’s optreden onnodig kwetsend was en die de belangen van ons land in Europa onnodig kan gaan schaden. ‘Dit krijgen we op ons brood terug’, zegt Bot. ‘Zeventig procent van onze welvaart halen we uit het buitenland’, en een groot deel daarvan uit Europa.

Hij krijgt bijval van diplomatiewatcher Robert van de Roer. ‘Dat Nederland zegt ‘we schrijven geen blanco cheques uit’ is terecht, maar de toon is horkerig. Een hoge EU-diplomaat vatte het Nederlandse optreden zo samen: je gaat op bezoek bij een familie wier huis in brand staat, de doden worden massaal de deur uit gedragen en jij vraagt dan: is jullie huishoudboekje eigenlijk wel op orde?’

Zwakke positie

Het is niet voor het eerst dat Nederland geïsoleerd staat. Eerder hield het met Frankrijk en Denemarken lang het begin van onderhandelingen over EU-uitbreiding met Noord-Macedonië en Albanië tegen – tegen de zin van de andere lidstaten en de Commissie. En in de recente onderhandelingen over de meerjarenbegroting slaagde premier Rutte erin om niet alleen de Oost- en Zuid-Europeanen de gordijnen in te jagen, maar ook de leiders van Frankrijk en Duitsland. Door het huidige diplomatieke fiasco staat Nederland nog zwakker in de voortdurende loopgravenoorlog over de EU-begroting.

Volgens oud-VVD-leider Joris Voorhoeve (inmiddels geen partijlid meer) zou Nederland idealiter een ‘makelaarsrol’ kunnen spelen tussen noord en zuid, Frankrijk en Duitsland, in de nieuwe Unie zonder Britten. ‘Maar Nederland grijpt die rol niet, die heroriëntatie heeft nog niet  plaatsgevonden.’

Een militair vliegtuig uit Duitsland met intensive care unit wordt gebruikt om patiënten uit Bergamo op te halen. Duitsland heeft veel plek op de intensive care en neemt patiënten over uit de zwaar getroffen Italiaanse regio. Beeld AFP

Nederland heeft in de eurocrisis gevochten om een transferunie te voorkomen, een unie waarin geldstromen van rijke naar arme landen bewegen. Daarnaast kan Nederland bogen op een eerzame traditie budgettair streng in de leer te zijn. Dat heeft brede binnenlandse politieke steun en is voor niemand een verrassing. Wel zorgelijk is dat Nederlandse stellingnames tot steeds meer ongelukken in Europa leiden. Deels komt dat door het vertrek van het Verenigd Koninkrijk, waarachter Nederland zich dikwijls kon verschuilen. Den Haag is een maatje te klein om zich straffeloos een soortgelijke rol te kunnen veroorloven.

Een andere verklaring ligt in het vergiftigde Europadebat in Den Haag, waar onder druk van PVV en Forum voor Democratie de middenpartijen VVD en CDA steeds eurosceptischer zijn geworden. Voorhoeve ziet dat ‘een anti-Europese stemming zich meester heeft gemaakt van Nederland, dat traditioneel zo voor multilaterale samenwerking is’. Deze is volgens hem bevorderd door ‘belangrijke politici en commentatoren’.

Verkiezingsangst

Deze anti-Europese stemming, die ook tot (delen van) middenpartijen is doorgedrongen, maakt het Europabeleid steeds moeilijker. Van de Roer: ‘Steeds meer Nederlandse topdiplomaten zijn bezorgd: Baudet en Wilders hebben buiten het kabinet meer invloed dan Jetten en Segers erin.’

Premier Rutte zit klem tussen de EU en de Nederlandse politiek. De pandemie bood een unieke aanleiding om voor één keer de verkiezingsangst voor populistisch rechts te overwinnen, zeggen diplomaten, maar zo is het niet gelopen. Bot: ‘Sommige politici zitten in verkiezingsmodus, men wil Baudet niet in de kaart spelen. Maar juist nu moet je over je eigen schaduw heen springen.’

Lees ook

Ruim zestig prominente economen, onder wie hoogleraren en bankiers, halen hard uit naar het kabinet vanwege de starre opstelling over financiële hulp aan Italië en andere Zuid-Europese landen. ‘Hun obstructie is contraproductief.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden