Nieuws Tribunaal IS-strijders

Nederland pleit voor IS-tribunaal, maar daar zitten veel haken en ogen aan

Een Nederlandse delegatie praat maandag mee op een topoverleg in Zweden over de oprichting van een internationaal tribunaal om IS-strijders te berechten. Zweden pleit voor een zogenoemd ad hoctribunaal in Irak, dat werkt volgens het internationaal recht. Er is ook scepsis: is berechten in het Midden-Oosten niet vooral een handig excuus om Europese jihadi’s op veilige afstand te houden?

Van jihadisme verdachte strijders die zich hebben overgegeven aan Syrische troepen. Beeld AFP

Het topoverleg in Stockholm is het begin van een verkenningstocht naar de ‘haken en ogen’ die kleven aan een speciale internationale rechtbank die voor dit doel moet worden opgericht. Behalve Zweden en Nederland praten ook Frankrijk en Groot-Brittannië in Stockholm mee. In september organiseert Nederland zelf een bijeenkomst over dit onderwerp in New York.

Sinds de val van het kalifaat in maart speelt de vraag wat er moet gebeuren met de IS’ers die de afgelopen jaren in Irak en Syrië mogelijk dood en terreur zaaiden. Een deel van hen is vast komen te zitten in vluchtelingenkampen en gevangenissen in Noord-Syrië. Dit Syrisch grondgebied in handen van de Koerden is een juridisch niemandsland waar adequate strafvervolging onmogelijk is. Volgens de AIVD bevinden zich daar 55 volwassen Nederlanders. Elders in Syrië verblijven nog eens tachtig Nederlanders ‘met jihadistische intenties’.

Ook andere Europese landen die onderdanen zagen afreizen voor de jihad, worstelen met het dilemma: hoe ervoor te zorgen dat deze IS’ers hun verdiende straf krijgen en niet onder de radar verdwijnen om hun strijd voort te zetten?

Vervolging door het Internationaal Strafhof is niet mogelijk, omdat Syrië en Irak dat hof niet hebben erkend. Twee weken geleden hield minister Stef Blok van Buitenlandse Zaken voor de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties een pleidooi om IS-leden in Syrië of Irak ‘onder de rechtsmacht van een ad-hoc tribunaal’ voor hun misdaden te vervolgen.

‘Een internationaal tribunaal is niet van vandaag op morgen geregeld’ zegt een woordvoerder van het ministerie van Veiligheid en Justitie nu. ‘Het is onwijs ingewikkeld, zowel praktisch, juridisch als financieel. Maar het is zeker wel iets waar we op in willen zetten.’

Hoogleraar André Nollkaemper, de volkenrechtkundig adviseur van de regering, is gevraagd de mogelijkheden van een dergelijk ad hoc tribunaal te onderzoeken. Zijn advies wordt begin juli verwacht.

Het plan voor een ad hoc tribunaal in Irak wordt door sommige critici ook wel uitgelegd als een handige poging van Europese landen om onder repatriëring van jihadisten uit te komen. Jeanine Hennis, voormalig minister van Defensie en tegenwoordig hoofd van de VN-missie in Irak, noemde het onlangs in NRC Handelsblad ‘pijnlijk’ dat Europese landen het probleem van terroristen die actief waren in Syrië, bij Irak over de schutting willen gooien. ‘Waarom moet Irak opdraaien voor de berechting van andermans burgers, ook al zijn het terroristen?’

Ter dood veroordeeld

De Volkskrant publiceerde zaterdag een verslag vanuit de rechtbank in Bagdad waaruit bleek hoe Irak omgaat met terrorismeverdachten: een Franse IS’er werd bijgestaan door een pro deoadvocaat die nauwelijks was te verstaan; een uurtje later was de verdachte ter dood veroordeeld.

Volgens minister Blok ‘kunnen wij Irak ook niet ontzeggen’ om misdrijven op hun grondgebied op eigen wijze te berechten, zei hij afgelopen week in de Tweede Kamer. Het op te richten ad hoc-tribunaal zou werken volgens het internationaal recht, dat geen doodstraf kent. Göran Sluiter, hoogleraar internationaal strafrecht aan de Universiteit van Amsterdam, is echter sceptisch over de mogelijkheden om in Irak een tribunaal te vestigen dat de mensenrechten respecteert.

Er zijn voorbeelden van ad hoctribunalen die goed functioneerden, zegt de hoogleraar. Hij noemt het Senegal-tribunaal, dat in 2016 de oud-president van Tsjaad tot een levenslange gevangenisstraf veroordeelde wegens misdaden tegen de menselijkheid. ‘Daar ging het uiteindelijk maar om één verdachte die voor de rechter moest komen. En het speelde mee dat het daar qua mensenrechten best oké is.’ Heel anders dan Irak, waar volgens Sluiter ‘alle basisvoorwaarden voor een fatsoenlijk strafproces ontbreken’. ‘Als je in zo’n context aan een ad hoctribunaal wil beginnen, dan kan het er op uitdraaien dat je tegen Irak moet zeggen: jullie doen voor spek en bonen mee, laat ons uit het Westen het maar volledig voor het zeggen hebben. Ik denk dat Irak daar ook niet heel blij mee zal zijn.

Terughalen

Het internationale overleg maandag in Zweden is nog maar een eerste stapje – de weg naar een speciaal tribunaal is lang en stroperig. ‘Dat zie je nu ook bij het Kosovotribunaal’, zegt Sluiter. Deze in 2017 opgerichte speciale rechtbank in Den Haag moet oorlogsmisdrijven in Kosovo tussen 1998 en 2000 gaan berechten. Tot op de dag van vandaag is er nog geen aanklacht verzonden. ‘En hoe langer je wacht met berechting, hoe meer de herinneringen van getuigen en verdachten achteruit gaan en hoe lastiger het onderzoek naar eventuele misdaden wordt.’

De hoogleraar ziet daarom veel meer heil in het terughalen van Syriëgangers en hen in Nederland te berechten. ‘We hebben hier in Nederland een juridisch geoliede machine die snel in werking kan treden.’

Maar Nederlandse politici zijn – evenals Europese collega’s – tot nog toe niet erg happig op het terughalen van extremistische onderdanen. Repatriëring ligt politiek gevoelig, omdat dat in de publieke opinie al snel wordt uitgelegd als een vorm van hulp aan mensen die zich willens en wetens aansloten bij een extreem gewelddadige groepering.

Sluiter vindt dat ‘nogal krampachtig gedoe’. ‘Zeker voor een land als Nederland is dat nogal raar. We hebben hier allerlei internationale gerechtshoven. Daarom moeten we niet bang zijn om onze verantwoordelijkheid te nemen.’

Gemeenten weten niet of aanpak radicalisering werkt

Gemeenten die extra geld krijgen om te voorkomen dat jongeren radicaliseren, hebben geen idee of het nut heeft wat ze doen. Dat blijkt uit evaluatiedocumenten van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) die zijn gepubliceerd na een Wob-verzoek van dagblad AD en radioprogramma Argos.

De NCTV verdeelt sinds 2016 jaarlijks ongeveer 7 miljoen euro onder de twintig gemeenten die het meest te kampen hebben met extremisme. Dat bedrag gaat onder andere naar preventieprogramma’s: van de scholierenvoorstelling Jihad tot trainingen voor jongerenwerkers.

Of dat geld goed is besteed? Adviesbureau PWC schrijft in een evaluatie dat gemeenten ‘geen zicht’ hebben op de resultaten van hun activiteiten. Gemeenten zoeken naar wetenschappelijk onderbouwde programma’s, maar die zijn er nog niet veel. Aan het nut van deradicaliseringsprogramma’s wordt al langer getwijfeld. Het hoofd van de NCTV noemde deradicalisering eerder ‘een beetje trial and error’. Volgens Jason Walters, een tot inkeer gekomen lid van de Hofstadgroep, is het een ‘illusie’ dat je extremisten via opgelegde interventies op andere gedachten kunt brengen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden