Nederland moet slimmer leren oorlogvoeren, beweert deze generaal

De vijand slaapt nooit en kan zomaar in uw smartphone zitten

Dagelijks proberen vijandige mogendheden Nederlandse doelen te hacken. Misschien nog wel bedreigender is de slag om informatie. We worden via onze smartphone gemanipuleerd. De noodkreet van brigadegeneraal Rietdijk.

Wilfred Rietdijk, brigadegeneraal Foto Mike Roelofs

Je hoeft niet met kanonnen te schieten om de ruggegraat van een leger te breken. Direct komt Wilfred Rietdijk met voorbeelden hoe het eraan toegaat op het moderne slagveld. Hoe Finse collega's op een zekere website intieme foto's aantreffen van onderofficiersvrouwen, inclusief een pikante chatgeschiedenis. Zaten de Russen achter. Of neem een fictief voorbeeld van een militair die door zijn vrouw wordt gebeld: er is door een bedrijf zojuist 10 duizend euro op onze rekening gestort. Gaan we daar iets leuks mee doen? Of moeten we het melden?

Hij geeft het maar mee ter overdenking. Op het oog lijkt dit onschuldig. Maar stel nu eens dat de commandant van de missie in Litouwen, waar Nederland samen met Navo-partners aanwezig is om de Baltische staten te steunen, dit overkomt. Dat hij en zijn vrouw besluiten die 10 duizend euro te houden. Dan hebben de Russen beet. Een chantabele militair is een gevaarlijk zwakke schakel. En in het digitale kan alles. Manipulatie is effectiever dan kogels.

Wilfred Rietdijk, net bevorderd tot brigadegeneraal bij de landmacht, is door het onderwerp gegrepen. Hij heeft tal van gevechtsmissies achter de rug, hapte zand in Afrika en was verantwoordelijk voor de wederopbouw in Uruzgan. Nu zit hij op het ministerie te Den Haag en is hij strategisch adviseur Nationale Veiligheid en Cyber, waar hij Defensie moet voorbereiden op een totaal nieuwe manier van oorlogsvoeren.

Ontwrichting

Het is volgens Rietdijk tijd om in te zien wat er gaande is. Hij neemt gemakkelijk de rol van docent aan. Dat moet, willen we begrijpen wat de dreigingen van nu inhouden. De digitale revolutie en de strijd met informatie zijn nog zo jong, dat ook zijn eigen organisatie lerend is. Veel weten ze nog niet, zal hij meerdere keren in het gesprek zeggen. Het gaat nu vooral om het besef dat er iets gaande is.

Aan het nieuwe conflict, Rietdijk noemt het 'hybride', zit geen begin en geen eind. Het is er permanent en wordt gevoerd in domeinen als economie, ecologie en het sociaal-maatschappelijke veld. Militaire confrontatie is niet langer het enige wezenskenmerk. Ontwrichting is het sleutelwoord. Zo beschouwt de commandant der Russische strijdkrachten Valery Gerasimov de nieuwe wereldoorlog. Rietdijk: 'We worden hiermee geconfronteerd en moeten ons daartegen verweren: dagelijks richten duizenden hackers - Russen, Chinezen, maar ook Iraniërs, of hackers uit minder voor de hand liggende landen zoals bijvoorbeeld Soedan - hun digitale pijlen op het Westen.'

Voorbeelden dicht bij huis: de desinformatie rondom MH17, of het valse bericht over een verkrachting door vluchtelingen van een Russisch meisje in Duitsland. Dat leidde tot dagenlange demonstraties en een verharding van het Duitse asielstandpunt. Het gaat om het vergroten van tegenstellingen, zegt Rietdijk, het idee dat anderen meebesturen. Dat kan onze democratie ondermijnen.

CV Wilfred Rietdijk

Wilfred Rietdijk (51) voltooide in 1988 de Koninklijke Militaire Academie in Breda.

Hij werkte nadien bij de artillerie in Duitsland en werd vervolgens commandant van de Alpha batterij. Later werd hij Operatie Officier van de 41e brigade in Duitsland, deed de Duitse Hoge Militaire Vorming en werd commandant en plaatsvervangend operatieofficier. Hij is meerdere keren uitgezonden geweest naar Angola en was commandant in Uruzgan.

Is de geweldloze digitale oorlog de oorlog van de toekomst?

'Vaak zal de conflictvorm anders zijn dan militair. En de middelen zijn divers: via cyber, in de sociale media, via strategische communicatie, met economische middelen. Op alle gebieden van veiligheid die we onderscheiden - internationaal, fysiek, economisch, ecologisch, sociaal, territoriaal - worden speldenprikken uitgedeeld. Het gevecht is continu gaande. We praten niet alleen meer over het voorkomen, maar ook over het beheersen en dempen van conflicten.'

Dus Trump en Kim Jong-un zijn een beetje 'oldskool' bezig?

'U mag ervan uitgaan dat er ook in het digitale domein van alles gaande is. De FBI meldt dat Noord-Korea in de VS succesvol heeft gehackt bij Sony Pictures.'

Maar u zegt: het gaat vaak om speldenprikjes op een veel breder palet. Hoelang is dit gaande?

'Ik denk dat het in 2008, 2009 echt van de grond is gekomen. Er zijn factoren die het mogelijk maken: internet is er de belangrijkste van. Inmiddels zit de hele sociale kant van de maatschappij eraan vast. Iedereen heeft een telefoon, iedereen is benaderbaar. De mogelijkheid tot beïnvloeding is groot.'

Welke landen lopen in deze nieuwe werkelijkheid voorop?

'Rusland, China, de VS, Israël, Iran. Maar ook Soedan. Het zijn allemaal spelers die goed hebben gekeken naar wat het Westen 25 jaar geleden oppermachtig maakte. Desert Storm in 1991 is een show geweest van technologisch overwicht. Dat heeft de rest van de wereld schrik aangejaagd. Tegenstanders zijn zich gaan afvragen: waarom zouden we het Westen nog op zijn kracht aanpakken? Er is nagedacht over zwakheden in ons systeem. Over de westerse psyche, waar ze een grondige analyse van hebben gemaakt. Wij reageren niet op iets kleins én overreageren als we een complot of samenzwering vermoeden. Hun interventies zijn erop gericht om onder die waarnemingsgrens te blijven. We zijn bijvoorbeeld zwak op de sociale flanken. Daar kun je heel ontwrichtend werk doen.'

En de Russen en Chinezen zetten hier vol op in?

'Ja, de digitale component wordt in conflicten steeds belangrijker. Een smartphone is de poort naar iemands persoonlijkheid. Mensen nemen die kwetsbaarheden ook mee naar hun werk, zowel bij de overheid als bij het bedrijfsleven. Omdat infiltratie en beïnvloeding ook nog eens heimelijk gebeuren, is het zeer doeltreffend. Gerasimov, de Russische stafchef, zegt niet voor niks dat cyber, fakenews en trolls voor Rusland het geschiktst zijn om politieke doelen te verwezenlijken.'

Volgens u is Rusland in het digitale domein de grootste bedreiging. Waaruit blijkt dit?

'Uit wat wij zien op internet. Iedere Nederlandse organisatie is verantwoordelijk voor haar eigen beveiliging. Wij bij Defensie ook. Er worden pogingen gedaan onze netwerken aan te vallen. Soms zijn het hobbyistische en soms professionele, statelijke pogingen. Rusland zit in de voorhoede.'

De digitale aanval op Oekraïne die ook de Rotterdamse haven raakte, was dat het werk van de Russen?

'Dat weet ik niet. Daar kan ik niets over zeggen.'

Foto Mike Roelofs

Was het een oorlogsdaad?

'Met mij is er zo niet over gesproken.'

Waarom was de reactie in Europa zo lauw?

'Dat is speculeren. Misschien wel omdat men dacht dat dat de beste strategie was op dat moment.'

Het heeft geleid tot miljoenen euro's aan schade.

'Zeker in de havens. Maar voor mij zit hier niet het grootste gevaar. Ik ben veel banger voor de sociaal-politieke beïnvloeding, met trollen en desinformatie. Dat kan veel meer schade toebrengen in een democratie.'

Ziet u veel pogingen tot manipulatie in Nederland?

'Er zijn enkele voorbeelden. Denk aan de desinformatie rond MH17. De Onderzoeksraad voor Veiligheid heeft eerder bevestigd dat er bij de raad een hackpoging was vlak voor het publiceren van het rapport over de vliegramp. Er wordt van alles beweerd, er wordt allerlei informatie verspreid. Het hoeft niet eens waar te zijn; toch lukt het om zo je samenleving te ontregelen. Stel dat in verkiezingstijd het bericht de wereld in zou gaan dat de VVD gaat samenwerken met de PVV: dan kost dat de VVD mogelijk zetels. Dit zijn zeer bedreigende technieken. Als het erop aankomt, zullen onze tegenstanders dit gebruiken.'

Neem het Oekraïne-referendum. Hiervoor zijn 450 duizend handtekeningen gezet, al was een kwart vals, dan waren het er nog genoeg geweest om erover te stemmen.

Rietdijk wordt hier fel. Dit bedoelt hij dus. Het probleem is deze Nederlandse manier van denken: alsof beïnvloeding alleen beïnvloeding is als er direct en meteen een bepaalde uitkomst is. 'Het gaat niet om één beslissende gebeurtenis. Zie het als een salami met dunne schijfjes, die staan voor ondermijning van de Navo, of de verwijding in Nederland tussen links en rechts. Op termijn veroorzaakt dit aantasting van je democratie, omdat burgers er niet meer in geloven. Russen en Chinezen zijn hierin heel strategische denkers.'

Hoe bakent u deze dreiging af?

'Dat is buitengewoon lastig en heeft te maken met de normen die je stelt. Een paar fictieve voorbeelden: vinden we het belangrijk dat in het Nederlandse onderwijs de Holocaust aan bod komt? En gebeurt dat ook op alle scholen? Aan dit soort kwesties moet je denken. Het kan op lange termijn problematisch zijn als een deel van de samenleving een ander beeld van de geschiedenis heeft. We weten dat in Oekraïne de geschiedenisboeken over de Tweede Wereldoorlog herschreven worden om een stelselmatige scheiding aan te brengen tussen de bevolking in het oosten en westen. Zonder één kogel af te vuren ben je dan heel effectief. Hier bestaan dergelijke grote scheidsvlakken nog niet, maar je hebt bijvoorbeeld wel felle voor- en tegenstanders van de EU.'

Op welke onderwerpen is Nederland in een informatieoorlog het kwetsbaarst?

'De integratieproblematiek steekt er met kop en schouders bovenuit. Dan heb je de enorme weerklank van de islam. En als derde punt de hoeveelheid desinformatie die rondgaat op internet. Het gevolg is dat er een grote groep Nederlanders is voor wie het niet meer uitmaakt wat voor nieuws ze lezen. Er zijn van die vileine nepnieuwsberichten: 'Asielzoekers mogen gratis treinreizen.' Het is niet waar, levert enorme woede op en is ook politiek van invloed. Of 'Diederik Samsom betaalt zijn huis zonder hypotheek'. Wat zegt het? Wie verspreidt het, met welk doel? Op het vlak van moraliteit is Nederland kwetsbaar. En onze tegenstanders weten dat maar al te goed.'

Hoe ziet de defensie er in de toekomst uit?

'Als dit de methode van vechten wordt, moet je overal aanwezig zijn. Het lastige is dat er geen gevechtsterrein verdwenen is. We vechten in de lucht, op de grond, op zee, in de ruimte en in het cyber- en informatiedomein. We moeten dat allemaal beheersen. En ik denk dat vechten met informatie een nog veel prominentere plek zal gaan innemen. Maar het is niet alleen een militair vraagstuk, jullie, de pers, spelen net zo'n grote rol. Jullie geven informatie door, hebben een groot bereik.'

Vindt u media naïef?

'Hangt van het medium af. Ik denk dat het doorgeven van nieuws onder tijdsdruk kan leiden tot kwaliteitsverlies.'

Waar ziet u dat terug?

'Kijkt u eens naar hoe vaak één enkele bron terugkeert in berichtgeving. Media moeten zichzelf de vraag stellen: is dit 'feit' wel geverifieerd? En als het niet zo is, zet dat er dan maar bij. Want internet leidt ertoe dat een manipulatief bericht op honderden kanalen tegelijk viraal kan gaan.'

Gaat Defensie interveniëren als iets niet-geverifieerd is en schade aanricht?

'In de VS bestaat een systeem waarbij de overheid in percentages aangeeft of berichtgeving betrouwbaar is. Daarbij is openheid cruciaal: debunken, weerleggen. Daarover zouden betrokken partijen een pact kunnen sluiten met de belangrijkste media. Dat we bijvoorbeeld actief zeggen of iets geverifieerd is of niet, en dat media dat erbij plaatsen. Stel dat de maatschappij weet dat overheid en media zo werken, dan zouden we krachtiger staan tegen desinformatie.'

Moet tijdens de formatie worden gesproken over een ministerie van Informatie?

'Dat is niet aan mij. Wel vind ik dat we permanent moeten nadenken over nationale veiligheid, niet alleen in tijden van crises. Rond de verkiezingen hebben we, met in het achterhoofd de Russische beïnvloeding van de Amerikaanse verkiezingen, hiermee al geëxperimenteerd: wat nou als kieslijsten worden gemanipuleerd? Of als er twijfel komt over de legitimiteit? Die scenario's zijn besproken. Zoiets zouden we permanent moeten doen. Zonder paniekerig te worden.'

Maak uw wensen eens concreet?

'Denk aan een vorm van een integrale samenwerking met departementen die permanent signaleren wat er gaande is in al die veiligheidsdomeinen. Kern is: we moeten beter gaan opletten en detecteren. We moeten slimmer leren vechten, dit is het strijdtoneel van de toekomst.'

Lees meer over cyberoorlogvoering

Sinds mei doen hackers gerichte pogingen om binnen te dringen in de netwerken van Amerikaanse kerncentrales. Met succes. Het is onduidelijk wie of wat er achter de pogingen zitten, maar de vingers wijzen naar de Russen.

In Brussel kwamen in maart de NAVO-ministers van Buitenlandse Zaken - inclusief de Amerikaan Rex Tillerson - bijeen om te praten over de Russische troepenopbouw in Europa. Maar er werd ook nagedacht over een ander strijdtoneel: cyberspace. Want daar is het Westen geen partij voor de Russen.

Meer over