Nederland moet ophouden met JSF

Het Nederlandse bedrijfsleven zou veel profijt halen uit de deelname aan het JSF-project. De werkelijkheid is anders, betoogt Frans Timmermans....

Heel langzaam begint de ontrafeling van het succesverhaal dat de deelname aan de Joint Strike Fighter (JSF) volgens drie opeenvolgende kabinetten zou worden. In juli meldde de staatssecretaris van Defensie dat Nederland tot 2012 ongeveer achthonderd miljoen dollar kreeg aan orders. Het ging om ontwikkelingsopdrachten en opdrachten voor de eerste productiefase.

Een jaar eerder schatte het kabinet de orders voor alleen de eerste productiefase nog op 1,5 miljard dollar. De industrie verzekerde mij onlangs dat Lockheed Martin altijd had aangegeven dat in totaal, dus voor ontwikkeling en productie, met 800 miljoen dollar rekening moest worden gehouden. Men wist niet hoe het bedrag van 1,5 miljard dollar in de boeken was gekomen, dat moest een vergissing zijn van het kabinet.

Echter, vorige week meldt de staatssecretaris van Economische Zaken dat haar collega van Defensie de Kamer in juli onjuist heeft geïnformeerd en dat er wel degelijk door de overheid rekening is gehouden met achthonderd miljoen dollar aan ontwikkelingsopdrachten en 1,5 miljard dollar aan productie opdrachten.

Vóór 2012 rekent het kabinet dus op meer dan twee miljard dollar aan orders. Terwijl nu al een groot deel van de orders is vergeven, hebben Nederlandse bedrijven tot nu toe niet meer dan 160 miljoen dollar binnengesleept. Het is onmogelijk dat de doelstelling van het kabinet wordt gehaald en het zou de staatssecretaris sieren als zij dat eerlijk toegaf. Ook zou ik graag van minister Zalm horen of hij nog verwacht dat het geïnvesteerde belastinggeld terugkomt 'met rente', zoals hij vorig jaar triomfantelijk riep.

Opmerkelijk is ook het verschil in taalgebruik tussen minister Jorritsma,nog maar anderhalf jaar geleden en staatssecretaris Van Gennip deze week. Jorritsma zei in de Kamer dat 'Lockheed een productieomzet van acht miljard garandeert plus achthonderd miljoen in de SDD-fase' Bovendien: 'In ieder geval is er nu al voor 2,5 miljard aan werk geregeld door Lockheed'. Van Gennip heeft het inmiddels niet meer over de garanties van Lockheed, maar schrijft nu dat dit bedrijf 'continue onder druk gehouden moet worden om de door haar gewekte verwachtingen waar te maken'.

Lockheed Martin valt niets te verwijten. Zij hebben steeds aangegeven niets te garanderen, maar alleen orders te gunnen onder de voorwaarde van best value, dus in onderlinge concurrentie tussen bedrijven. De Nederlandse industrie en het kabinet hebben steeds gedaan alsof er omzet verzekerd werd.

De industrie zwijgt voorlopig in alle toonaarden over de teleurstellende ontwikkelingen. Hiervoor zie ik twee oorzaken. In de eerste plaats is men bevreesd dat als dit project al te snel als mislukt wordt bestempeld, de overheid er niet alleen uitstapt, maar in de toekomst ook nooit meer in een dergelijkgrootschalig project belastinggeld wil stoppen.

In de tweede plaats klaagt het bedrijfsleven niet. Het is een voor hen kostenloze gok, omdat de risico's uitsluitend op het bordje van de belastingbetaler worden gelegd. Als er geen orders komen, betekent het eenvoudig dat de overheidsinvestering als verloren moet worden beschouwd, maar de bedrijven lijden geen verlies.

Overigens zullen enkele Nederlandse bedrijven best goede orders binnenslepen, hetgeen ze van harte is gegund, maar de prijs die de belastingbetaler hiervoor betaalt, is veel te hoog. En vergeet niet dat het Centraal Planbureau vorig jaar al vaststelde dat zelfs in het gunstigste geval de JSF-participatie geen extra banen oplevert en ook geringe toegevoegde waarde heeft voor de kenniseconomie.

Wij kunnen nu rustig afwachten tot het debacle in volle omvang duidelijk wordt. Dat kan nog een paar jaar duren, want overheid en bedrijfsleven kunnen tegen beter weten in nog tijden volhouden dat het in de toekomst allemaal wel goed komt met die orders. Intussen maken wij wel honderden miljoenen over naar de Amerikanen.

Er komt een moment, en dat is niet ver weg meer, dat we zoveel geld hebben overgemaakt dat we gedwongen zijn met deze verliesgevende operatie door te gaan. Daarom moet Nederland zich zo snel mogelijk uit het project terugtrekken. Vindt het kabinet dat moeilijk, wellicht uit angst voor gezichtsverlies voor alle VVDprominenten die zich vorig jaar zo hebben vergaloppeerd, dan zou kunnen worden gekozen voor het stoppen met verder investeren en de Nederlandse participatie terugschroeven naar een lager niveau, zodat we de tot nu geïnvesteerde honderden miljoenen, die wij bij uitstappen kwijt zouden zijn, gewoon hun werk laten doen. Canada doet ook mee op dat lagere niveau en haalt meer orders binnen dan Nederland. Deelname op een lager niveau geeft ook het strategische voordeel dat we niet nu al gedwongen worden te kiezen voor de JSF als opvolger van de F-16. Dat versterkt niet alleen onze onderhandelingspositie, maar biedt ons ook de kans voor andere opties te kiezen als dat tegen die tijd beter is voor Nederland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden