'Nederland is geen theaterland'

Arthur Sonnen (57) is vanaf het begin directeur van het Theaterfestival, waarvan vandaag de zeventiende editie opent. Staatssecretaris na staatssecretaris zag hij voorbijkomen, en als lid van de Raad voor Cultuur adviseerde hij zelf over bezuinigingen....

Dat de nieuwe staatssecretaris van Cultuur Medy van der Laan in het zojuist verschenen nummer van het theatertijdschrift TM onomwonden zegt nog nooit naar het Holland Festival én nog nooit naar De Parade te zijn geweest, bevreemdt Arthur Sonnen wel, maar echt wanhopen doet hij niet.

Ze is nog jong, Medy, en niemand is te oud om te leren. 'Waarschijnlijk heeft ze niet de juiste vriendinnen gehad. Vrouwen gaan vooral naar theater omdat vriendinnen ze meenemen, dat is bewezen. Maar vanaf nu zal ze wel naar het theater móeten en er, verwacht ik, verslaafd aan raken.'

Medy van der Laan opent vanmiddag met het uitspreken van de jaarlijkse State of the Union de zeventiende editie van het Theaterfestival, waarvan Arthur Sonnen (57) van begin af aan directeur is. In die toespraak zal ze, zo hoopt de directeur vurig, vooral inhoudelijk haar visie op kunst- en cultuurbeleid geven. Sonnen was zeer verbaasd toen afgelopen zondag, tijdens een forumdebat op de Uitmarkt, het gebrek aan visie van een staatssecretaris juist als een pré werd beschouwd.

'Dat was zeer opmerkelijk ja, men is gespecialiseerd in het niet gespecialiseerd zijn. Zo krijg je een goede bestuursstructuur, maar het is wel wat raar als het om de inhoud gaat. Er wordt dan vaak doorverwezen naar de Raad voor Cultuur, maar het is de bewindspersoon die uiteindelijk keuzes maakt, de raad adviseert alleen. Dan moet zo iemand toch wel weten waar het over gaat.'

Van der Laan krijgt het voordeel van de twijfel, ook al komt ze niet uit de wereld van kunst en cultuur.

'Ik weet helemaal niet uit welke wereld ze wél komt, behalve uit die van de ambtenarij. Dat ze van D66 is, zie ik als een groot voordeel, want die partij heeft geen ideologie die zo nodig naar buiten moet worden gebracht. D66 trekt zich niet zoveel aan van allerlei heilige huisjes, en als Van der Laan een beetje in de geest van Van Mierlo te werk gaat, zou dat nog wel eens goed kunnen uitpakken.'

Sonnen heeft in al die jaren dat hij in het theater actief is - programmeur Holland Festival, docent Toneelacademie Maastricht, lid Raad voor Cultuur, bestuurslid van diverse gezelschappen, directeur Theaterfestival - al heel wat staatssecretarissen en ministers van Cultuur voorbij zien komen. Brinkman, die was van de topkunst als glijmiddel, Hedy d'Ancona was van de internationalisering, Nuis van de educatie, Van der Ploeg van jong & allochtoon, Cees van Leeuwen van Kayak en van 'cultuur voor velen', en nu dus Medy van 'we zullen wel zien'.

'Voor een carrièrepoliticus is het niet zo gek om op kunst terecht te komen. Je heb geen gigantisch budget, dus je kunt niet enorme bokken schieten, maar je haalt wel vaak het nieuws. Als je het een beetje slim aanpakt, kun je op één dag zowel de voorpagina van de krant halen als pagina 6. Ja, als je in carrièretermen denkt, moet je op kunst gaan zitten en niet op Landbouw.'

Maar, waarschuwt Sonnen: waar je ook wethouder of staatssecretaris of minister wordt, het eerste dat je moet doen is roepen dat er onvoldoende geld is - anders zet je jezelf bij voorbaat op achterstand.

'Bezuinigen op kunst is ontzettend stom, alleen al omdat het een sector is waarin veel mensen werken die met een fooi genoegen nemen. Maar het zet ook geen zoden aan de dijk. Wat levert een bezuiniging in de kunst nu in godsnaam op? Tien extra staatsbanketten en het is weer weg. Nee, het is vaak alleen maar een gebaar, bedoeld voor de tribune.'

Waar hij het in zijn openingstoespraak precies over gaat hebben, weet hij nog niet, maar de directeur van het Theaterfestival zal vanmiddag ten overstaan van de staatssecretaris zeker een vlammend betoog houden tegen de aangekondigde bezuinigingen op het kunstbudget. Het festival, dat opent met de voorstelling Sonic Boom, begint aan zijn laatste editie in de huidige vorm. Sonnen heeft de jury, die elk jaar een selectie van de 'meest belangwekkende voorstellingen van het seizoen' presenteert, bedankt en vervangen door twee curatoren.

'De jury voelt zich geschoffeerd, ja, dat heb ik ook begrepen, maar dat trek ik me niet persoonlijk aan. Al ruim twee jaar zijn er gesprekken gaande om tot een nieuw selectiesysteem te komen. Zowel de voorzitter van de gewone jury als die van het jeugdtheater waren daarvan op de hoogte. Het lukt gewoon niet meer om negen mensen bij elkaar te krijgen, die al die voorstellingen willen bezoeken en er deskundig over kunnen oordelen. Er is onder theaterwetenschappers niet veel animo om over theater te schrijven. Bij de nieuwe lichting gaat het vooral over sponsoring en marketing.'

Volgend jaar wil hij het Theaterfestival uitbreiden met een randprogramma waarin vijf Amsterdamse theaters en productiehuizen (Nes-theaters, Cosmic, Veemtheater, Gasthuis en Rozentheater) tonen waar ze trots op zijn. Omdat daar de jonge garde wordt gekweekt, omdat daar de broedplaatsen zijn waar de theatermakers van de toekomst vandaan zullen komen. Ook nieuw: vanaf volgend jaar zal het Theaterfestival opschuiven naar de Uitmarkt: als op zondag het toneelprogramma 'De Verleiding' op de Uitmarkt eindigt, zal diezelfde dag het Theaterfestival beginnen.

De Nederlandse curator is inmiddels aan de slag gegaan en zal dit seizoen tussen de 200 en 250 voorstellingen moeten zien om daaruit een selectie van acht producties te maken. De Vlaamse curator zal het jeugdtheater voor zijn rekening nemen en vier voorstellingen kiezen.

Wie de curatoren zijn, wordt pas op 14 september, op de slotdag van het festival, bekendgemaakt. Er zoemen al wat namen rond: Ritsaert ten Cate, Carel Alphenaar, Cox Habbema.

'Wij hebben natuurlijk iemand aangetrokken van wie we verwachten dat de selectie zowel gedegen alsook eigenzinnig is. Hij of zij zal zijn bevindingen uitvoerig noteren en ook hoe die selectie uiteindelijk tot stand komt. Er is al contact gelegd met een uitgever die dat boek met als titel Een jaar in het donker wil gaan uitgeven.'

De Raspoetin van het theater, de ayatollah van het toneel - het zijn maar twee van de bijnamen die Arthur Sonnen in de loop der jaren heeft verzameld. Men zegt dat hij veel invloed heeft, niet in de laatste plaats vanwege zijn functioneren in de Raad voor Cultuur, waarvan hij van 1997 tot 2001 lid was. In de advisering voor het laatste Kunstenplan was hij medeverantwoordelijk voor de negatieve adviezen over onder meer Maatschappij Discordia, De Appel en Orkater, hetgeen hem op felle en persoonlijke aanvallen kwam te staan.

'Iedereen denkt altijd dat ik een machtig man ben. Maar je macht is zo groot als men je toestaat. Toen ik in de Raad voor Cultuur zat, heb ik behoorlijk wat over mij heen gekregen, dat was buitengewoon pijnlijk, ja. Maar tegelijkertijd kon ik het me ook zo goed voorstellen: je kunt wel zeggen dat het alleen om de artistieke inhoud gaat, maar het gaat natuurlijk ook over mensen en hun hypotheken. Nu is die hele adviesfunctie binnen de raad veel beter georganiseerd. Er is een betere verslaglegging van het voorstellingsbezoek, niemand kan nu nog insinueren dat er zo maar wat geadviseerd wordt. Ik zag in die tijd overigens 260 voorstellingen per jaar.

'Ik ben vanwege mijn lidmaatschap van de raad uit alle besturen gestapt waar ik in zat, ik ben overal weggegaan. Dus wat is nou macht? Met die bijnamen heb ik niet zoveel moeite. Maar als er wordt geschreven dat ik nog nooit één zinnige opmerking over theater heb gemaakt, slaan de stoppen door.'

Schoon schip gemaakt, alle baantjes aan de kant geschoven, behalve dan dat ene: Sonnen zit nog steeds in het bestuur van ZT Hollandia, en is in die zin de grootste pleitbezorger van artistiek leider Johan Simons. Maar lang zal het niet meer duren: Simons gaat in 2005 naar Het Publiekstheater in Gent, en ZT Hollandia zal weer gewoon Zuidelijk Toneel gaan heten, met een nieuwe ploeg mensen.

'Ik vind het heel erg dat hij weggaat. Wat hij wil is respect, en dat krijgt hij hier niet meer. Daarom verlaat hij teleurgesteld het land, zo is het. In Duitsland wordt hij met respect behandeld, in Avignon is hij eregast.'

De tegenwerping dat als er de afgelopen jaren één regisseur is geweest die hier bejubeld en bewonderd is, dat toch vooral Johan Simons is, treft geen doel.

'Dat Johan weggaat, is vreselijk, maar het ergste is dat niemand zich erover druk lijkt te maken. Toen Gergjev van plan was te beginnen na te denken of hij eventueel, mogelijkerwijs, misschien één concert minder zou geven, zijn er in alle kranten commentaren en beschouwingen verschenen. Nu gaat Johan Simons weg - niets, alleen een diepe stilte. Volgens mij is hij te vergelijken met Haitink, met Hans van Manen, en dan alleen maar één enkel interviewtje in de Volkskrant. Nederland is geen theaterland, dat zal historisch wel zo bepaald zijn. Als theatermaker ben je hier vooral een halve gare, die wordt gedoogd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden