Nederland heeft nog lang geen overheid 2.0

Door digitale ontwikkelingen verandert de samenleving. De overheid moet daarin meegaan. Een strategie voor een overheid 2.0 is dan ook hard nodig.

In verschillende landen ontstaan momenteel nieuwe concepten over de inrichting en de rol van de (digitale) overheid. ‘open government’ in de Verenigde Staten, ‘big society’ in het Verenigd Koninkrijk en ‘government 2.0’ in Australië. Deze initiatieven gaan veel verder dan bedrijfsvoering- en efficiencyverbeteringen. Het zijn nieuwe visies op de rol van De overheid in de samenleving. Hoe ziet een overheid 2.0 eruit in Nederland? En wordt daar al aan gewerkt?

Die vragen hebben we als uitgangspunt genomen voor een serie columns die de komende tijd hier zullen gaan verschijnen. In deze columns gaan we op zoek naar Nederlandse visies op de overheid 2.0. Hoe verandert de samenleving door internet en online netwerken en wat betekent dat voor de overheid? Hoe zorgen we er ook voor dat de overheid meeverandert? Hoe kan de overheid gebruik maken van de nieuwe mogelijkheden en werkwijzen om beter werk af te leveren? Maar ook: wat zijn de risico's en de valkuilen?

Vogels spotten
Met ruim 10 miljoen Nederlanders op Hyves, ruim 4 miljoen op Facebook en 2 miljoen op LinkedIn kunnen we constateren dat Nederlanders elkaar online weten te vinden. Jonge meiden komen samen op sugababes.nl, consumenten op kieskeurig.nl en vakantiegangers op zoover.nl. Vogels worden gespot op waarneming.nl, restaurants beoordeeld op iens.nl en via 1procentclub.nl worden projecten in ontwikkelingslanden gesteund. Burgers organiseren zich steeds meer en steeds makkelijker online.

Betekent dat ook dat de overheid een stapje terug kan doen? Op allerlei terreinen is in ieder geval de taakverdeling tussen overheid en samenleving aan het verschuiven. Via Burgernet vormen burgers de ogen en oren van de politie bij de opsporing van overvallers, bij Rotterdam Idee ondersteunt de gemeente wijkbewoners om hun buurt te verbeteren en het ministerie van Justitie betrekt op internetconsultatie.nl advocaten om wetsvoorstellen te beoordelen en jurisprudentie te verzamelen.

Mislukte campagne
De overheid doet er dus goed aan om in haar werk rekening te houden met het feit dat burgers zich online makkelijk organiseren. Dat bleek maar al te duidelijk bij de mislukte prikcampagne van de RIVM tegen baarmoederhalskanker: jonge meiden deelden hun onzekerheden en vragen op internet en de overheid kwam te laat om die negatieve berichtgeving te keren. Met de donorcampagne wordt nu geprobeerd om online netwerken naast andere middelen in te zetten om de boodschap te verspreiden.

Een overheid die gegevensverzamelingen op internet publiceert, maakt het mogelijk dat burgers en bedrijven op basis daarvan nieuwe producten en diensten kunnen ontwikkelen. De naam daarvoor is open data. Door deze nieuwe vorm van transparantie verandert de positie van de overheid. Het is de overheid als platform, die maatschappelijke ontwikkelingen en vernieuwingen mogelijk maakt.
Grenzen tussen overheidsorganisaties vallen weg. Ministeries fuseren hun bedrijfsvoering en gemeenten zoeken elkaar op in regionale samenwerkingsverbanden.

Er zijn online platforms opgericht om vakgenoten van verschillende overheidsorganisaties kennis en documenten uit te laten wisselen, zoals Pianoo voor inkopers en Stadspoort over ruimtelijke plannen. In het netwerk Ambtenaar 2.0 komen mensen bij elkaar die over overheid 2.0 willen discussiëren.

Verschillende overheidsorganisaties zijn bezig om interactieve sites in te richten om samenwerking intern en met partners te vergemakkelijken met 2.0-middelen. Er wordt gewerkt aan online platformen om overheidsbreed ideeën uit te wisselen of flexibeler medewerkers in te kunnen zetten waar hun kennis nodig is. Ook de werkplek wordt flexibeler (denk aan Het Nieuwe Werken), wat weer gevolgen heeft voor management en voorzieningen. Ook binnen de overheid is veel in beweging.

Ambtenaren 2.0
Die verandering is zichtbaar bij een groot aantal ambtenaren dat initiatieven neemt om gebruik te maken van de nieuwe mogelijkheden en van online netwerken: beleidsmedewerkers die via een LinkedIn-groep hun netwerk betrekken bij de beleidsvorming, managers die de kennisuitwisseling binnen hun afdeling verbeteren via blogs en wiki's en wijkagenten die hun volgers via Twitter op de hoogte houden van wat er in de wijk gebeurt. Elke ambtenaar heeft via internet de middelen en de voorbeelden tot zijn beschikking.

Maar deze initiatieven roepen ook nieuwe vragen op. Hoe gedraag je je als ambtenaar online? Wat kun je wel en niet zeggen? Uitvoeringsorganisaties zoals UWV, Rijkswaterstaat en de Belastingdienst experimenteren met webcare om burgers online verder te helpen, maar wat vraagt dat van je online omgangsvormen? Zodra een ambtenaar online iets verkeerds zegt, zit de pers er immers meteen bovenop. Individuele ambtenaren worden zichtbaarder en dat maakt het allemaal niet makkelijker.

De overheid is in verandering, zoveel is duidelijk. De grenzen tussen overheid en samenleving en tussen overheidsorganisaties onderling zijn aan het vervagen. Burgers organiseren zich online en ambtenaren zoeken nieuwe manieren om hun werk beter te doen. Desondanks staan we nog maar aan het begin van deze ontwikkeling.

We worden overspoeld met voorbeelden en signalen dat de samenleving fundamenteel aan het veranderen is, maar bij een overheid blijven het zeldzame uitzonderingen zolang de besluitvorming wordt gedomineerd door vijftig-plussers die trots zijn dat ze zelf e-mail kunnen versturen. Daarmee lopen we niet alleen het risico om de aansluiting te missen, maar ook om bezuinigingen door te voeren met de blik van gisteren. Waar blijft de Nederlandse strategie voor overheid 2.0?

Davied van Berlo

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden