Nederland geen jungle door ik-cultuur

Als in een Utrechtse stadsbus een rotje wordt afgestoken, een stoel beklad of een reiziger gemolesteerd, reageren de passagiers als geroutineerde stedelingen....

De Volkskrant wijdt vandaag een groot aantal verhalen aan 'de grenzen van ik'. Blijkens een enquête van de Stichting Ideële Reclame (SIRE) is maar liefst 87 procent van de Nederlanders van mening dat ons land 'steeds harder, onverschilliger en asocialer' wordt. De zo bejubelde bevrijding van de jaren zestig en zeventig zou zijn uitgemond in een ik-cultuur met rampzalige gevolgen: onveiligheid op straat, echtscheiding, depressie als volksziekte.

Wat ooit begon als een ontworsteling aan de bevoogding door kerk en staat, 'is inmiddels aangekomen bij een toestand waarin het begrip sociale verplichting veelal als een inbreuk op onze individuele rechten wordt gezien', aldus het commentaar in deze krant.

In de wetenschap wordt deze cultuurpessimistische kijk vaak gerelativeerd. Zo constateerde het Sociaal en Cultureel Planbureau geen duidelijke afname van vrijwilligerswerk, een groeiend ledental bij ideële organisaties als Amnesty of Natuurmonumenten, alsmede een toenemende bereidheid om aan goede doelen te schenken.

Nederland is geen jungle, blijkt uit een vraaggesprek met leerlingen van havo-4 in Utrecht. Zieke klasgenoten ontvangen een kaartje, de leraar Frans krijgt op zijn verjaardag zelfs een ontbijt in de klas geserveerd. Vriendschap en familie zijn belangrijk en ze willen allemaal een groot gezin. De collectieve nachtmerrie van deze havisten geldt het ultieme symbool van de 'moet-kunnen-cultuur' van hun ouders: de echtscheiding.

De Amerikaanse historicus James Kennedy ziet wel problemen, zegt hij in een interview voor Reflex, maar die zijn subtieler dan het beeld van een samenleving waarin iedereen lak aan elkaar heeft. Gevaarlijk vindt hij vooral de 'overdreven anti-autoritaire instelling' van de Nederlander en de dominante welzijnsideologie: 'De gedachte dat de wereld er is om jou een prettig leven te bezorgen. En als dat niet gebeurt, is er iets mis met de wereld.'

Die gedachte kan leiden tot een kinderlijke, ik-gerichte cultuur, stelt ook essayiste Dorien Pessers in Reflex. De moderne 'zelfbeschikker' claimt een afdwingbaar recht op leven en dood.

Zelfbeschikking 'rechtvaardigt het recht op een kind tot elke prijs, of je nu hetero of homo bent, oud of jong, vruchtbaar of onvruchtbaar, alleenstaand of samenwonend'. En als de zelfbeschikker er genoeg van heeft, moet 'de machinerie van artsen, wetgever en bureaucratie worden ingezet om het individu aan zijn gewenste dood te helpen', stelt Pessers.

De Amerikaan Kennedy, die lange tijd in Nederland woonde, waarschuwt voor overdrijving. 'Natuurlijk, je moet het probleem serieus nemen, maar ook weer niet te veel.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden