Reconstructie

Nederland gaat weer in harde lockdown, mede door zijn late start met de boosterprik. Hoe kan dat?

Een man krijgt vandaag in België zijn derde dosis van het coronavaccin in voetbalstadion Lotto Park in Brussel.  Beeld Stephanie Lecocq / EPA
Een man krijgt vandaag in België zijn derde dosis van het coronavaccin in voetbalstadion Lotto Park in Brussel.Beeld Stephanie Lecocq / EPA

Nederland is weer in lockdown. Dat komt onder meer doordat Nederland in Europa weer eens hekkensluiter is bij het starten van een coronavaccinatiecampagne, dit keer met de boosters. Over de oorzaken hiervan publiceerde de Volkskrant eerder deze maand deze reconstructie.

Michiel van der Geest

‘Bemoedigende cijfers’, twitterde de Belgische viroloog Marc Van Ranst eind november. ‘Al 1 miljoen Belgen kregen boostervaccin en in woonzorgcentra dalen de uitbraken.’ De boostercampagne die de zuiderburen in september en oktober op poten hebben gezet, sorteert het gewenste effect.

Ook in landen als Israël (4 miljoen boosters), het Verenigd Koninkrijk (17 miljoen) en Duitsland (ruim 8 miljoen) is de boostercampagne dan al een vertrouwd onderdeel van de coronastrategie. In Frankrijk kunnen alle 18-plussers een boosterprik halen, in Londen loop je zonder afspraak zo een boostercentrum binnen.

Het is een schril contrast met Nederland, waar het coronavirus sinds oktober met een exponentiële opmars bezig is, ook in de verpleeghuizen. Daar wordt het virus inmiddels vaker aangetroffen dan ooit tevoren, en blijkt het – tot ieders onaangename verrassing – weer even dodelijk bij besmette ouderen als een jaar geleden. Want hier komt de boostercampagne nu pas, mondjesmaat op gang.

Het brengt herinneringen naar boven aan de eerste vaccinatiecampagne begin dit jaar, toen Nederland als allerlaatste land van de Europese Unie begon met vaccineren. Waarom bungelt Nederland weer onderaan? Zijn er wel lessen geleerd van de eerste campagne?

Het is niet dat het idee van een boosterprik – of ‘oppepprik’, zoals minister De Jonge de extra vaccinatie probeert te munten – uit de lucht komt vallen. Al in mei schrijft De Jonge de Kamer dat de komende jaren boosters nodig zullen zijn. Om zeker te zijn van voldoende voorraad, sluit Nederland contracten voor de levering van 61 miljoen vaccins in 2022 en 2023.

Op een gegeven moment zullen die boosterprikken ook gezet moeten worden. Maar geen nood, zegt De Jonge op 13 juli in de Eerste Kamer, als de Gezondheidsraad ‘op de rand van het najaar’ adviseert tot een extra prik (De Jonge heeft al om een boosteradvies gevraagd), ‘[dan staan wij] in elk geval qua organisatie en bevoorrading van de vaccinaties klaar’.

14 september: de cruciale boosterdag

Na een zomer waarin het virus op de Dansen met Janssen-uitbraak na redelijk onder controle blijft, en de situatie in de verpleeg- en ziekenhuizen bemoedigend is, wordt 14 september een cruciale dag in de Nederlandse boostersaga. Die ochtend is André Rouvoet te gast bij Sven Kockelmann in het radioprogramma 1 op 1. Het is toevallig ook de dag waarop België de eerste boosterprik zet (en Israël de 2.976.787ste) en dus luidt de vraag aan de GGD GHOR-voorman: hoe staat het hier eigenlijk met de voorbereidingen, mocht de Gezondheidsraad tot een grootschalige campagne adviseren? Rouvoet antwoordt: ’Op het moment dat dat besluit genomen wordt, zijn wij er klaar voor.’

Diezelfde middag komt de Gezondheidsraad met het eerste boosteradvies. Dat luidt: alleen geven bij mensen met een ernstige immuunstoornis, voor ouderen is het voorlopig nergens voor nodig. Bekend is dat vaccins in verloop van tijd iets van hun effectiviteit verliezen, maar, schrijft de raad, ‘de huidige Covid-19-vaccins bieden vooralsnog een onverminderd hoge bescherming’ tegen ernstige ziekte en sterfte. ‘Verder zijn er op dit moment nog weinig gegevens over de werkzaamheid, effectiviteit en veiligheid van boostervaccinatie.’ En bovendien is het veel verstandiger in te zetten op de verhoging van de vaccinatiegraad, zowel in Nederland als wereldwijd. ‘Dit biedt de beste bescherming tegen virusuitbraken en nieuwe virusvarianten.’

Maar Israël dan? Het eerste grootschalig gevaccineerde land ter wereld voerde in juni grootscheepse versoepelingen door, maar zag een maand later het aantal besmettingen weer oplopen, mede als gevolg van doorbraakinfecties, waarbij mensen ondanks hun inentingen besmet raken. Het land, dat nauwe banden heeft met fabrikant Pfizer, besloot al snel tot boosterprikken. Drie weken na de start daarvan liep het aantal besmettingen weer terug.

Die aanwijzingen, schrijft de raad, ‘bieden op zichzelf nog te weinig basis voor een boostercampagne in Nederland’. Want in Israël was de periode tussen de eerste twee prikken maar drie weken, korter dan in Nederland. Bovendien speelt de deltavariant mee, en was de waargenomen afname in kans op ziekenhuisopname weliswaar groot, maar ‘een deel ervan [kan] mogelijk worden toegeschreven aan vertekenende factoren’.

De Gezondheidsraad adviseert wel om de effectiviteit van het vaccin goed in de gaten te blijven houden, zodat er kan worden begonnen met een boostercampagne zodra er een afname zichtbaar is. ‘Gezien de verwachting dat een eventuele dalende trend in de vaccin-effectiviteit zeer geleidelijk zal zijn – eerder in de orde van maanden dan van enkele weken – schat de commissie in dat het opzetten van een tijdige boostercampagne hiermee realistisch is.’

Het advies, zegt Jochen Mierau, hoogleraar economie van de volksgezondheid aan de Rijksuniversiteit Groningen, is daarmee een typisch voorbeeld ‘waarmee Nederland altijd probeert slimmer te zijn dan alle anderen. We gaan precies kijken wanneer het afneemt, en dan zijn we precies op het juiste moment met prikken. Maar juist daardoor zijn we te laat.’

25 september: geen boosters, wel versoepelen

Boosterprikken komen er dus niet, versoepelingen wel. Hoe moeilijk was het niet, zegt premier Mark Rutte die avond tijdens een persconferentie, ‘op al die momenten dat iemand om je heen of jijzelf een arm om de schouder nodig had’. Hij heeft goed nieuws, vanaf 25 september mag het weer, de verplichte anderhalve meter afstand vervalt die dag.

Onzekerheden of het virus niet keihard terugkeert, zijn er genoeg, geeft ook De Jonge toe op de persconferentie. Nieuwe varianten, groepen ongevaccineerden en ook ‘afname van antistoffen, hoewel we daar dan de booster tegenover hebben staan.’

En bovendien, zo schrijft hij de Kamer, ‘Ik heb het RIVM in dit kader gevraagd in samenspraak met relevante uitvoerende partijen de eerste voorbereidingen voor een boostercampagne te starten.’ Helemaal klaar waren die voorbereidingen, in weerwil van wat De Jonge en Rouvoet eerder zeiden, dus nog niet.

Na de versoepelingen gaan de besmettingen zoals verwacht omhoog. Steil omhoog. Mierau: ‘Die voortekenen waren er al in de zomer. Veel mensen waarschuwden al voor de schaarbeweging: het aantal besmettingen gaat omhoog, het aantal mensen dat bijvoorbeeld zorg kan verlenen omlaag, omdat ze zelf ziek worden of in quarantaine moeten. Als je dat allemaal kunt uitstippelen, zorg dan in elk geval dat je de scenario’s klaar hebt. Nu worden er van week naar week nieuwe maatregelen bedacht.’

In Italië worden in november boostershots gezet in het San Giovanni Addolorata-ziekenhuis in Rome.  Beeld Giuseppe Lami / EPA
In Italië worden in november boostershots gezet in het San Giovanni Addolorata-ziekenhuis in Rome.Beeld Giuseppe Lami / EPA

30 september: de zenuwen nemen toe op het ministerie

Het RIVM houdt op 30 september de moed erin. De pers is opgetrommeld voor een presentatie over het vaccineren. Er liggen plannen klaar, zo vertellen medewerkers van het instituut voor een bijprikcampagne in de winter, tussen januari en maart. ‘De materialen hebben we, de logistiek hebben we. En de beschikbaarheid van vaccins is niet meer het probleem’, zegt vaccincoördinator Marcel van Raay.

Toch nemen op het ministerie de zenuwen toe. Steeds meer landen zijn al fors op weg met de boostercampagne. Op 12 oktober (België 350 duizend prikken, Israël 3,8 miljoen, Verenigd Koninkrijk 2,7 miljoen) doet Hugo de Jonge iets wat hij vaker doet als hij iets gedaan wil krijgen. Hij kondigt via de media een besluit aan dat formeel nog helemaal niet is geregeld: de oudste inwoners van Nederland, zegt hij op het Binnenhof, zullen deze winter een boosterprik krijgen.

De aankondiging van De Jonge moet de druk op de Gezondheidsraad verhogen om snel met een positief advies te komen. Het ministerie kan de adviezen van de raad moeilijk negeren, het is het oudste en meest deskundige adviesorgaan op het gebied van gezondheidsvraagstukken. Maar er is ook irritatie: adviezen van de raad kunnen lang op zich laten wachten. Daarom stuurt De Jonge op 15 oktober een brief. Hij wil een nieuw advies over boosterprikken bij ouderen, en wel op 2 november.

‘Als je voor de tweede keer een advies aanvraagt, dan doe je dat niet voor niets’, zegt Chantal Bleeker-Rovers, hoogleraar uitbraken van infectieziekten aan het Radboudumc Nijmegen. ‘Dan moet je op zo’n moment ook voorsorteren op die boostercampagne. In september was de gedachte: de bescherming is nog goed, dus we hebben niet zo’n haast. Maar toen in oktober de tweede keer om advies werd gevraagd, klopte dat niet meer. We konden de situatie nu in de verpleeghuizen toen al zien aankomen. Het aantal besmettingen nam heel snel toe en de bescherming was nog steeds hoog, maar nam bij ouderen al wel langzaam af. Als er heel veel besmettingen zijn, zorgt een kleine afname in bescherming er toch voor dat aanzienlijke aantallen mensen ernstig ziek zullen worden en zullen overlijden. Als je dan ook weet dat een booster binnen een week het risico op ernstige ziekte met 90 procent doet afnemen, is dat opgeteld een heel goede reden om heel veel vaart te maken. Die urgentie miste ik toen, en mis ik nog steeds.’

20 oktober: de ouderenzorg en gehandicaptenzorg trappen op de rem

Die brief van De Jonge verhoogt niet alleen de druk op de Gezondheidsraad, maar ook op de partijen die de boostercampagne moeten uitvoeren. En daar is een deel niet van gediend. Op 20 oktober schrijven vijf branche- en wetenschappelijke verenigingen uit de thuiszorg, de ouderenzorg en de gehandicaptenzorg het RIVM aan. Conclusie: ‘Starten met een nieuwe vaccinatieronde lijkt ons, als de juiste randvoorwaarden zijn geregeld, pas mogelijk op z’n vroegst rondom januari 2022.’

De redenen komen voor een groot deel overeen met die waarom Nederland een jaar geleden zo laat opstartte. Cliënten moet om toestemming worden gevraagd, het personeel heeft het druk en de registratie in de ict-systemen (en de koppeling tussen het RIVM en de instellingen) is nog niet op orde.

‘Die systemen zijn een janboel’, zegt Hans Buijing, die de brief opstelde namens branchevereniging voor thuiszorgorganisaties Zorgthuisnl. ‘Ze zijn niet op elkaar aan te sluiten en we kunnen niet zien wie er gevaccineerd zijn. Dan moet je de registratie handmatig doen en dat gaf bij de eerste vaccinaties al een enorme werkdruk. Dan zou je denken dat al in het voorjaar iets bedacht zou zijn om die registratieproblemen uit de lucht te halen. Maar niets daarvan. Dus toen het advies tot boosterprikken kwam, waren we nog niet klaar en moesten er alsnog workarounds worden verzonnen. Dat hadden we veel eerder moeten oppakken. We hebben veel te lang in de wachtstand gestaan.’

2 november: de Gezondheidsraad is om – ouderen toch maar wel boosteren

Het nieuwe advies van de Gezondheidsraad komt op 2 november en komt voor niemand als een verrassing. Er zijn nieuwe gegevens beschikbaar over afnemende bescherming, het aantal besmettingen is hoog en wordt nog hoger, en het Europees Geneesmiddelenbureau heeft de boosterprik goedgekeurd, dus de raad adviseert ‘om nu wel te starten met een boosteraanbod aan ouderen en bewoners van zorginstellingen’. Grote haast straalt het document niet uit, ‘de huidige covid-19-vaccins beschermen in de algemene bevolking nog altijd goed tegen ernstige ziekte’. Opvallend: een deel van de wetenschappelijke literatuur die de Gezondheidsraad aanhaalt als onderbouwing voor het advies, stamt al van vóór 14 september.

Dat het advies af is, wil niet zeggen dat de prikstraten van de GGD de volgende dag (of de volgende week) weer opengaan om de 5 miljoen 60-plussers binnen een maand hun prik te geven. Sterker: de eerste planning na het advies gaat uit van een start op 6 december, waarbij de 80-minners pas in januari aan de beurt zijn.

Want, zeggen GGD, ministerie en RIVM (en dus ook ouderenzorg- en gehandicaptenzorginstellingen), alleen wanneer het advies er eenmaal is, en je weet welke doelgroepen een prik moeten krijgen, kun je écht aan de slag. Uitnodigingssoftware maken, doelgroepen selecteren, vaccins uitrijden, chauffeurs regelen, toestemming vragen, gezondheidsverklaringen aanpassen, belscripts schrijven, het portaal verbouwen om online afspraken te kunnen inplannen en priklocaties regelen. Dat laatste is nog best ingewikkeld: sporthallen en evenementenlocaties zijn gewoon nog in gebruik, in tegenstelling tot de eerste vaccinatieronde.

Bovendien: de beslissing viel midden in het griepprikseizoen, en in Nederland is de afspraak dat er minimaal een week tussen de griep- en de boosterprik moet zitten. Zo blijft er beter zicht op de eventuele bijwerkingen van de vaccins. Het is een afspraak die andere landen niet kennen. In bijvoorbeeld Franse gezondheidscentra kun je beide prikken tegelijkertijd krijgen. Én er moet een half jaar zitten tussen de laatste vaccinatie (of coronabesmetting) en de booster, ook dat vraagt het nodige uitzoekwerk.

Maar de belangrijkste belemmering voor snelle, grootschalige prikstraten is de beschikbaarheid van personeel. Waar een jaar geleden horecamedewerkers nog stonden te springen om een bijbaan, is de arbeidsmarkt nu totaal anders. Terwijl de GGD, toch al onder druk vanwege de enorme testvraag, zeker 15 duizend mensen extra moet zien te werven. ‘Daarvan kunt u zeggen: had ze dan alvast aangenomen’, zegt De Jonge tegen een ongeduldige Kamer. ‘Wie laat zich nou aannemen voor werk dat er nog niet is, maar dat er wel aankomt? Dat ga je natuurlijk niet doen. Als je werk zoekt, dan wil je ook daadwerkelijk aan het werk. Dan wil je niet op de bank zitten totdat er werk is.’

Daarbij komt ook nog eens dat de GGD een boel medewerkers op straat moet zetten, omdat de dienst aan zijn maximum van tijdelijke contracten zit. Wil de GGD deze ervaren krachten behouden, dan moet de dienst ze volgens de wet een vast contract aanbieden. Daar is het budget niet voor – en straks ook niet genoeg werk. Meerdere keren trekt de GGD hierover aan de bel bij het ministerie. Pas vorige week dinsdag, op 25 november, komt VWS met een oplossing: het belooft de ontslagvergoeding van deze medewerkers straks te zullen betalen.

Een oudere vrouw krijgt in oktober een boosterprik in de Spaanse stad Sevilla. Beeld Marcelo del Pozo / Reuters
Een oudere vrouw krijgt in oktober een boosterprik in de Spaanse stad Sevilla.Beeld Marcelo del Pozo / Reuters

18 november: rustig uit de startblokken

De Kamer is ontzet over de bedeesde planning, en eist – met wat succes – meer vaart. Onder druk begint de grootschalige boostercampagne eerder, op 18 november. Ook niet-mobiele thuiswonende ouderen zijn eerder aan de beurt, en verpleeghuizen (lang niet allemaal) en ziekenhuizen zijn al begonnen. ‘Dat is dus heel erg snel ingeregeld’, zegt De Jonge daarover in de Kamer. Het is desalniettemin een bescheiden start: vorige week stokte de teller op 13.240 prikken, waarmee het totaal rond de 100 duizend uitkwam.

Op de vraag of er door de trage campagne mensen zijn overleden die met een prik niet zouden zijn overleden, antwoordt hoogleraar Bleeker-Rovers: ‘Zonder enige twijfel, met name in de verpleeghuizen. Het is echt een te trage reactie op een ernstige situatie. Ik mis het besef dat de situatie niet pas urgent wordt als er mensen overlijden die niet hadden hoeven overlijden, of wanneer de ziekenhuizen overstromen. Daarvóór moet je ingrijpen, en dat kunnen we gewoon. We weten wat we moeten doen om het aantal besmettingen omlaag te krijgen. Ook met het vroeg inzetten van niet-ingrijpende maatregelen kun je al veel, zoals afstand houden, mondneusmaskers en boosterprikken. Dat we de situatie waar we nu in zitten hoogstwaarschijnlijk hadden kunnen voorkomen, is voor mij als dokter moeilijk te begrijpen.’

25 november: toch een booster voor iedereen

Op 25 november komt de Gezondheidsraad opnieuw met een boosteradvies. Een extra prik is bij nader inzien ook nuttig voor mensen onder de 60 jaar, zodra de ouderen zijn geweest. Want die moeten, gezien ‘de huidige epidemische situatie’, alsnog ‘met urgentie’ worden geprikt. Deze week moet daarvoor een nieuw plan op tafel liggen, maakt De Jonge afgelopen vrijdag bekend. Wat al duidelijk is: defensie gaat met 1.500 mensen helpen, studenten kunnen zich melden, gepensioneerde artsen ook. Eigenlijk iedereen die ooit heeft geleerd een vaccinatie te zetten, moet komen helpen ‘om voor het einde van het jaar zo veel mogelijk ouderen te hebben geprikt.’

Dit ad-hocbeleid was niet nodig geweest, zegt hoogleraar Mierau, ‘maar we missen de capaciteit om vooruit te denken’. Eigenlijk ging het vorig jaar september al mis, vindt hij. Het was de bedoeling dat de Kamer zich zou buigen over de geleerde lessen uit de eerste coronagolf. VWS had zich ‘best kwetsbaar opgesteld’ en had experts uitgenodigd om te vertellen wat er beter had gekund. Daarover verschenen lijvige rapporten. Maar toen de Kamer daarover zou debatteren, knuffelde vlak daarvoor minister Fred Grapperhaus op zijn bruiloft zijn schoonmoeder. Ging het debat dáárover.

Mierau: ‘Nooit gaat de discussie over de strategie, nooit over de vraag wat onze uitgangspunten nu zijn bij het bestrijden van deze pandemie. Ben je het daarover eens, dan wordt de uitvoering een stuk technocratischer. Want dan weet je: als je dit wilt bereiken, dan horen deze stappen daarbij. Dus als we dan in de zomer weten dat de boosters eraan komen, dan zet je mensen klaar, stippel je een strategie uit, mag de Kamer het nog wat aanpassen en dan zorg je dat je klaarstaat. Hoe leiden we maatregelen af uit de overkoepelende strategie: die helderheid moeten we gaan eisen van de politiek.’

Dit artikel werd voor het eerst gepubliceerd op 1 december 2021.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden