Nederland faciliteert omstreden Nicaraguaans bouwproject

Het Chinese bedrijf HKND, dat dwars door Nicaragua een 287 kilometer lang kanaal wil aanleggen, heeft een financiële constructie opgezet met brievenbusmaatschappijen in Amsterdam. Critici waarschuwen dat 'belastingparadijs' Nederland op deze manier een project faciliteert dat in Midden-Amerika op grote schaal mensenrechten schendt.

Protestmars tegen het kanaal in Managua, oktober 2015. Beeld reuters

Multinationals gebruiken vaak brievenbusfirma's in Nederland als tussenstation om geldstromen fiscaal gunstig van het ene naar het andere land te laten lopen, in dit geval tussen Nicaragua en China. Dat is een legale vorm van belastingontwijking die de Nederlandse regelgeving mogelijk maakt.

Kenniscentrum SOMO vindt dat de Nederlandse overheid niet zou moeten toestaan dat bedrijven die elders mensenrechten schenden, hier weldadige belastingvoordelen genieten. Eerder bracht SOMO rapporten uit over onder meer mijnbouwbedrijven die de rechten van de lokale bevolking aan hun laars lappen en het verdiende geld vervolgens via Nederland belastingvriendelijk doorsluizen. Het kanaalproject in Nicaragua dreigt een nieuw voorbeeld te worden van die praktijk.

Moreel dilemma

Het ministerie van Financiën stelt dat het elk bedrijf in beginsel vrij staat om zich in Nederland te registreren. 'Als een bedrijf zich in Nederland vestigt, controleert de inspecteur van de Belastingdienst of de onderneming correct belasting afdraagt over de winst die in Nederland is gegenereerd', schrijft het ministerie.

Volgens Koos Boer, hoogleraar belastingrecht aan de Universiteit Leiden, is het onuitvoerbaar om via de Belastingdienst te controleren of een op de Zuidas geregistreerd bedrijf zich in het buitenland aan mensenrechten houdt. 'Ik snap het morele dilemma, maar dat is niet iets dat je via de fiscus kunt regelen.'

In juni bleek uit onderzoek van NRC Handelsblad dat een Mozambikaans staatsbedrijf honderden miljoenen euro investeringsgeld liet verdwijnen via een Nederlandse brievenbusmaatschappij in beheer van de TMF Group, een bekend trustkantoor in Amsterdam Zuidoost. De Nederlandse brievenbusfirma's die zijn opgezet voor de geldstromen rondom het omstreden Nicaraguaanse kanaal, zijn eveneens in beheer van de TMF Group.

Trustkantoren

Toezichthouder De Nederlandsche Bank (DNB) is kritisch op dergelijke trustkantoren die voor multinationals brievenbusfirma's beheren. Zij stellen klanten uit 'hoogrisicolanden' veel te weinig vragen, rapporteerde DNB eerder. 'Trustkantoren accepteren het risico misbruikt te worden voor het witwassen van corrupt geld.'

De Nicaraguaanse milieuadvocate Mónica López Baltodano was onlangs in Nederland op uitnodiging van de ngo Both ENDS en sprak onder meer met het ministerie van Buitenlandse Zaken. Uit onderzoek van de advocate blijkt dat van de zestien brievenbusmaatschappijen die het Chinese bedrijf HKND heeft opgericht voor het kanaalproject, er zeven zijn gevestigd in Amsterdam. López: 'Het lijkt me geen goed teken dat een land als Nederland als een belastingparadijs functioneert voor illegale projecten.'

De Nicaraguaanse president Daniel Ortéga heeft in 2013 een deal gesloten met de Chinese zakenman Wang Jing voor de aanleg van een 'tweede Panamakanaal'. De toekomstige waterweg van 287 kilometer moet de Atlantische en de Stille Oceaan verbinden. De Nicaraguaanse regering heeft daartoe een door juristen bekritiseerde grondwetswijziging doorgevoerd die het Chinese bedrijf voor de komende honderd jaar zeggenschap geeft over eenderde van het Nicaraguaanse grondgebied.

Duizenden boeren dreigen zonder compensatie van hun land te worden gejaagd en beschermde tropische natuurgebieden moeten voor de plannen wijken. Daarnaast waarschuwen wetenschappers dat het project het zoete Meer van Nicaragua, de belangrijkste drinkwatervoorziening van het land, waarschijnlijk zal doen verzilten.

Zowel de Nicaraguaanse regering als HKND hebben tot nog toe nogal schimmig gedaan over de grote vragen rond het kanaal, bijvoorbeeld waar de benodigde 47 miljard euro investeringsgelden precies vandaan komen. Ook is niet duidelijk wanneer met de aanleg wordt begonnen. Waarschijnlijk wordt gewacht tot na de presidentsverkiezingen van november, zodat Ortéga's positie niet in gevaar wordt gebracht. Er zijn in de kanaalzone tientallen demonstraties geweest tegen zijn plannen, die door de autoriteiten soms met geweld werden beëindigd.

Critici van Ortéga worden in Nicaragua geïntimideerd, maar dat weerhoudt advocate López er niet van zich als een terriër in de kwestie vast te bijten. Ze benutte in juni haar verblijf in Nederland om op de Zuidas een bezoekje te brengen aan de 'hoofdkantoren' van onder andere Nicaragua Development Holdings en Nicaragua Infrastructure Development Coöperatief U.A op de Herikerbergweg 238 in Amsterdam Zuidoost. Ze trof daar een kantoor van de TMF Group. Niemand wilde haar te woord staan. Een receptioniste gaf haar een Brits telefoonnummer. 'Dat werd niet opgenomen', zegt López.

Hoog risico op vuile handen

Kenniscentrum SOMO vindt dat Nederland wel degelijk verantwoordelijkheid draagt als multinationals met brievenbusfirma's in Amsterdam zich in andere delen van de wereld misdragen. 'Het is vreemd dat minister Ploumen van Ontwikkelingssamenwerking bijvoorbeeld verontwaardigd reageert op die zaak van het Mozambikaanse staatsbedrijf, terwijl aan de andere kant het Nederlandse belastingsysteem het allemaal faciliteert', zegt Indra Römgens, die bij SOMO onderzoek doet naar verantwoord belastingbeleid.

De Nederlandse betrokkenheid bij het omstreden Nicaraguaanse project is niet alleen fiscaal. Eerder voerden Nederlandse bedrijven Royal Haskoning DHV, Ecorys en Deltares haalbaarheidsstudies uit. Ook werkte de ambassade in 2014 mee aan een Nederlandse handelsmissie naar Nicaragua voor bedrijven in de watersector met interesse in het kanaal.

In het gesprek met Buitenlandse Zaken hebben advocate López en Both ENDS Nederland gewaarschuwd voor de schade voor mens en milieu die door het kanaal in Nicaragua dreigt te ontstaan en de mensenrechtenschendingen die daar nu plaatsvinden door demonstraties neer te slaan en lokale bewoners buiten spel te zetten. Nederlandse bedrijven lopen volgens Both ENDS een hoog risico op vuile handen als zij meewerken aan het project. HKND reageerde afgelopen week niet op vragen.

Spaans smeergeld

De Nederlandse trustondernemer Hans Leijdesdorff heeft twee Spaanse politici geholpen met het wegsluizen van zeker 1,6 miljoen euro. Volgens justitie in Spanje maken de transacties van Leijdesdorffs Amsterdamse trustkantoor IMFC in 2012 witwassen en het betalen van smeergeld mogelijk. Dat schrijft NRC Handelsblad op gezag van onderzoeksrechtbank Audienca National in Madrid. De politici in kwestie zijn lid van de regerende Partido Popular, die eerder in verband werd gebracht met corruptie. Als lobbyisten voor een Spaans bouwconcern zouden zij regeringsfunctionarissen in Algerije hebben omgekocht bij het binnenhalen van twee grote bouwprojecten. Volgens de rechtbank liep een deel van het smeergeld via een Nederlandse vennootschap die werd opgezet door Leijdesdorff. De ondernemer was ook penningmeester van VIMS, de toenmalige branchevereniging van de trustsector. Toezichthouder De Nederlandsche Bank (DNB) heeft de afgelopen jaren bij herhaling scherpe kritiek geuit op het kritisch vermogen van de sector.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.