Nieuws Albert Gemmeker

Nazi-commandant Westerbork jarenlang vergeefs door Duitse justitie achtervolgd

Albert Gemmeker, de nazi-commandant van kamp Westerbork die 80 duizend Joden naar de vernietigingskampen stuurde, is na de oorlog in eigen land nog jarenlang tevergeefs door Justitie achtervolgd. Het Duitse Openbaar Ministerie heeft zich bij elkaar zeventien jaar lang ingespannen om hem opnieuw voor de rechter te krijgen voor zijn aandeel in de Jodenvervolging, maar dat is mislukt.

Albert Konrad Gemmeker, de voormalige nazi-commandant die vanuit het doorgangskamp Westerbork 80 duizend Joden naar de Duitse vernietigingskampen heeft gestuurd. Beeld Archief Herinneringscentrum Kamp Westerbork/NIOD

Dat blijkt uit de donderdag verschenen biografie van Gemmeker, opgetekend door journalist en televisiemaker Ad van Liempt, die daar in Groningen op promoveert.  Westerbork, op de Drentse hei, was het doorgangskamp waarvandaan de Joden naar de kampen in Polen werden gestuurd.  In de tweeënhalf jaar dat Gemmeker er de leiding had, liet hij 75 treinen vertrekken, vooral naar Auschwitz en Sobibor.

Milde straf

De Duitse kampcommandant kreeg in Nederland wel 10 jaar cel, waarvan hij er 6 uitzat. Maar medeplichtigheid aan de massamoord werd hem niet ten laste gelegd. Zijn milde straf had hij te danken aan een opmerkelijke redenering van de officier van justitie die verzachtende omstandigheden aanvoerde: tegen een Nederlander zou hij de doodstraf hebben geëist maar Gemmeker was jarenlang met het nazisme geïndoctrineerd en had in een verderfelijke sfeer geleefd. Die argumentatie is na de oorlog slechts een enkele keer bij andere Duitse oorlogsmisdadigers gebruikt.

Van Liempt stuitte op nooit openbaar gemaakte Duitse archieven die duidelijk maken hoeveel moeite is gedaan om Gemmeker daarna alsnog te veroordelen voor medeplichtigheid aan genocide. Er werden over de hele wereld 130 getuigen gehoord, in een kostbare procedure die uiteindelijk tevergeefs was.

Voor een veroordeling moest worden bewezen dat Gemmeker het lot kende van de Joden die hij vanuit Westerbork op transport stelde. Hij bleef dat ontkennen. Uiteindelijk werd in 1976 besloten om hem niet te vervolgen, omdat niet kon worden aangetoond dat hij weet had van de gebeurtenissen in de vernietigingskampen. De voormalige kampcommandant overleed 6 jaar later, 74 jaar oud.

Sporen uitgewist

Johannes Houwink ten Cate, emeritus hoogleraar Holocaust- en Genocidestudies, is verrast dat de Duitse Justitie nog zo lang achter de voormalige Westerbork-commandant heeft aangezeten. Hij noemt, na lezing van de biografie, de zaak-Gemmeker ‘een symptoom van een falende Duitse justitie’. Cijfers over de juridische afwikkeling wijzen uit dat het aantal Holocaust-vonnissen zeer beperkt is gebleven, zegt hij. Dat heeft onder meer te maken met de complexiteit van de Duitse naoorlogse rechtspraak en met onnavolgbare vrijspraken, zegt Houwink ten Cate, maar ook met gebrek aan bewijs: ‘De bezetters hebben meer dan 90 procent van de bronnen over de Jodenvervolging in bezet Nederland vernietigd.’ 

Ook Gemmeker was bedreven in het uitwissen van sporen: tot twee keer toe liet hij de administratie van kamp Westerbork vernietigen en na de oorlog haalde hij zelfs compromitterende foto’s uit familie-albums. 

Van Liempt constateert dat er in het onderzoek naar Gemmeker veel fouten zijn gemaakt. De voormalige kampcommandant loog bij herhaling en schoof alle verantwoordelijkheid naar anderen, maar de Duitse onderzoeksrechters hadden onvoldoende kennis van zaken om hem te doorzien. Schriftelijk bewijs dat Gemmeker het lot van de Joden kende, vond ook Van Liempt niet. Maar na afweging van alle beschikbare stukken concludeert hij dat de commandant moet hebben geweten wat de 80 duizend mensen te wachten stond die hij bijna wekelijks, ‘met een wenk van de hand’ in treinen naar het oosten stuurde.

Lees zaterdag in de Volkskrant het hele interview met Ad van Liempt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden