Nazi-bom

Het is zeker niet zo dat, zoals Martijn van Calmhout (de Volkskrant, 9 februari) beweert, Werner Heisenberg na de oorlog steevast beweerde dat hij persoonlijk de bouw van een atoombom voor nazi-Duitsland had gedwarsboomd....

Heisenberg bekleedde tijdens de Tweede Wereldoorlog hoge wetenschappelijke functies in nazi-Duitsland, hij leidde het atoomonderzoek, genoot de persoonlijke bescherming van Heinrich Himmler, sprak af en toe Albert Speer, en bezocht in 1943 zijn oude schoolkameraad Hans Frank. Hoewel Heisenberg zich hier zelf nooit over heeft uitgelaten, staat het vast dat hij op de hoogte was van de deportaties van joden uit heel Europa.

Direct na de oorlog stelde hij in augustus 1945 samen met negen collega-kerngeleerden in Farm Hall een verklaring op, waarin staat dat van de bouw van de atoombom werd afgezien omdat dit de technische mogelijkheden in Duitsland zou overstijgen. In 1947 herhaalde hij dit standpunt op persoonlijke titel in Nature.

In zijn autobiografie uit 1969 schrijft hij over de morele dilemma's waarin hij zich tijdens de oorlog gevangen zag, zonder te beweren dat die tot sabotage of andere vormen van verzet hadden geleid. Ook in eerdere interviews met Irving en met Ermenc zegt hij niets in die richting.

Pas toen Heisenberg de draagwijdte van de kritiek op zijn gedrag tijdens de oorlog begreep, raakte hij in de ban van de zelfrechtvaardiging die zijn sluwe leerling en vriend Carl Friedrich von Weizsäcker al in 1945 te Farm Hall had gefabriceerd.

Het was Weizsäcker die Jungk in 1956 influisterde dat sommige Duitse fysici het atoomproject uit morele overwegingen hadden gesaboteerd, en in feite als verzetshelden moesten worden gezien.

Heisenberg lijkt deze visie in de door Bohr geciteerde brief aan Jungk te bevestigen, maar temidden van al zijn uitlatingen is dit eerder uitzondering dan regel. Het is uitvoerig gedocumenteerd dat Heisenberg tot aan zijn dood in 1976 niet begreep wat hem te verwijten viel. Hij zag zich als patriot en technocraat, wiens goede diensten aan het vaderland helaas werden geleverd tijdens en aan een misdadig regime.

Het is vermeldenswaard dat zijn zoon Martin deze visie blijkens ingezonden brieven deelt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden