Nazdrovje!

Koningin Beatrix zal de Russische president Vladimir Poetin hartelijk verwelkomen, terwijl op zijn gezag Russische demonstranten al bijna een jaar zonder proces worden vastgehouden.

Op 25 juli vorig jaar werd op de deur geklopt bij Natalja Kavkazkaja. Vier agenten vielen binnen, deden huiszoeking en arresteerden haar enige zoon, de 26-jarige Nikolaj.


Natalja (56) is een goed gesoigneerde dame, een muzieklerares met een zachte stem en vriendelijke ogen. Haar man speelt contrabas. In politiek waren ze nooit geïnteresseerd. 'We zijn opgevoed in het Sovjet-systeem, maar mijn zoon behoort tot een nieuwe generatie, die dacht dat ze vrijuit kon spreken.'


Acht maanden na de politie-inval zit zoon Nikolaj nog steeds in voorarrest - als een van de inmiddels 27 verdachten die werden opgepakt bij een grote anti-Poetindemonstratie op 6 mei vorig jaar, aan de vooravond van diens derde inauguratie als president. In Rusland wordt het de 'Bolotnaja-zaak' genoemd, wat verwijst naar het Moerasplein waar de demonstratie werd gehouden.


De opstootjes die daarbij uitbraken, hebben geleid tot een kafkaëske vervolging van demonstranten die - meestal voor lichte vergrijpen, soms voor niets - strafrechtelijk worden vervolgd en jarenlang de gevangenis in kunnen gaan. De enige verdachte die echt heeft gevochten, bekende schuld en werd al tot vierenhalf jaar gevangenisstraf veroordeeld.


'Na die politie-inval heb ik dagenlang niet kunnen eten', zegt Natalja. 'Het is alsof ik in een absurde droomtoestand leef. Of nee, ik ben plotseling wakker geschud en zie een Rusland dat ik daarvoor niet herkende.'


Vladimir Poetin is in fighting mood. De Nieuwe Repressie komt helemaal uit zijn koker. De uitbreiding van de definitie van hoogverraad, de blokkade voor Amerikaans hulpgeld, de dwangmaatregel om ngo's zichzelf te kijk te laten zetten als 'buitenlands agent' (een term die de kogel betekende in Stalins tijd), de vervolging van oppositieleiders - het is allemaal onderdeel van Poetins strategie om zijn onbuigzame systeem van 'verticale macht' te redden.


Nood breekt wet - maar als je zelf de wetten schrijft, is het nog legaal ook. In de aanloop naar Poetins herverkiezing leek het Kremlin te wankelen. Demonstraties met meer dan honderdduizend betogers - dat was nieuw, onverwacht en bedreigend. De elite scheurde, veel liberalen aan de top riepen om dialoog met de oppositie en toenmalig president Medvedev kondigde hervormingen aan.


Maar Poetin besloot te vechten. En repressie werkt, zolang als het duurt.


Op de zesde mei vorig jaar wilde de protestbeweging nog een keer een vuist maken, vreedzaam, dat wel. Maar de autoriteiten waren voorbereid, dat zag je al bij aankomst op de brug die naar het Moerasplein leidt - gelegen op een eilandje in de Moskourivier tegenover het Kremlin. Bij eerdere demonstraties stonden de kordons oproerpolitie en soldaten geposteerd bij de 'laatste brug', die naar het Kremlin voert. Ditmaal stonden ze al bij de eerste brug, versperden eenderde van het plein en creëerden een knelpunt bij de ingang waar tienduizenden betogers langs moesten.


'Vlak voor 6 mei is een geheime opdracht gegeven om de opstelling van de politie op het plein te wijzigen', zegt Nikolaj Koroljov, een vlot uitziende 32-jarige informatiedeskundige die in zijn vrije tijd werkt voor Rosoeznik, een van de ondersteuningsgroepen voor de 'Bolotnaja-arrestanten'. 'Het was een complete verrassing voor de organisatoren van de betoging.'


Drie van de arrestanten, geleid door Links Frontleider Sergej Oedaltsov, worden verdacht van het aanstichten van het massale oproer, met behulp van buitenlands (Georgisch) geld. Een van de drie werd uit Oekraïne ontvoerd en naar eigen zeggen gemarteld om een bekentenis te tekenen, die hij later introk. Twee zitten in voorarrest, Oedaltsovs huisarrest werd deze week tot augustus verlengd.


De overige 23, van wie 15 in voorarrest zitten en sommigen onder huisarrest, worden beschuldigd onder artikel 212 ('participatie aan massale onlusten') en vaak ook 318 ('gebruik van geweld tegen gezagsdragers'). De arrestaties gaan nog steeds door: vorige week werd een 56-jarige vrouw gearresteerd en deze week een activist van het Links Front. Hij zou een chemisch toilet hebben omgeduwd.


Uitlokking

Zowel de presidentiële Mensenrechtenraad (een adviesorgaan onder Poetin) als nationaal ombudsman Loekin heeft na onderzoek vastgesteld dat er geen sprake was van 'massale rellen' en dat de autoriteiten eigenlijk zelf de opstootjes uitlokten. Veel demonstranten hebben gezien hoe gemaskerde 'provocateurs' ongehinderd langs de politielijn konden komen en niet werden opgepakt. Onlangs sprak een van hen hierover zelfs publiekelijk.


'Het is duidelijk dat ze met deze schertsvertoning potentiële betogers schrik willen aanjagen', zegt Aleksej Polichovitsj (43). Zijn zoon Aleksej (22) diende tot 2011 als sergeant op het fregat Admiraal Oesjakov en had een uitnodiging ontvangen om voor de federale veiligheidsdienst te gaan werken. 'Maar hij wilde niet, net zoals hij en zijn vrienden nooit voor de politie zouden willen werken: je weet dat je dan mee moet doen aan smerige spelletjes.' In plaats daarvan hielp Aleksej als vrijwilliger toen er overstromingen waren in het zuidelijke Krymsk. En ging hij op 6 mei demonstreren. Sinds juli vorig jaar zit hij vast.


'Ik heb hem tevoren gewaarschuwd: 'Ga niet! Vroeg of laat verliest Poetin zijn geduld, we leven niet in Europa!' Maar hij zei dat hij gebruik wilde maken van zijn burgerrecht om te demonstreren.'


Tegenover de aspiraties van de stedelijke middenklasse heeft Poetin het Russische Volksfront gesteld. De mobilisatie van het conservatief-orthodoxe Rusland, de zwijgende meerderheid, geschraagd door de patriarch en de orde handhavende functionarissen (die het afgelopen jaar hun salaris verdubbeld zagen). De veroordeling van Pussy Riot is geen toeval, de wetten tegen homopropaganda evenmin. Conservatief patriottisme is het zwaard waarmee westerse ideeën en de 'dandy's' van de Moskouse oppositie worden bestreden. Dat - en intimidatie. Tegen Aleksej Navalny, de populairste protestleider, lopen enkele strafzaken en hij verwacht veroordeeld te worden. Ook de Bolotnaja-arrestanten, zegt vader Aleksej, koesteren geen illusies over hun proces.


'Waarom zit iedereen zo lang in voorarrest?', vraagt Dmitri Jefremov, een van de advocaten, zich af. 'Waarom worden mensen beschuldigd onder twee wetsartikelen terwijl het vergrijp onder 318 ook al valt onder 212? Dan kun je politieke motieven niet uitsluiten.'


Op 20 december zei Poetin hierover dat art. 318 wel maar art. 212 geen lang voorarrest rechtvaardigt. 'Daags erna werd mijn zoon ook onder art. 318 vervolgd', zegt vader Aleksej. 'Er was opeens, een half jaar na 6 mei, een politiegetuige die had gezien dat mijn zoon de politie sloeg. Maar het enige wat hij deed, is een andere betoger uit de kluwen van slaande agenten trekken. Dat staat op video. Een rechercheur bood ons zijn excuses aan. 'Het komt niet van hier, het komt van boven'.' Datzelfde zei een officier van de veiligheidsdienst FSB die Aleksej om hulp vroeg. 'Dit komt rechtstreeks uit het Kremlin.'


Schorriemorrie

Het oordeel van internationale juridische experts, van de Mensenrechtenraad, de ombudsman, het doet er niet toe. Bij het Onderzoekscomité, een tak van justitie die rechtstreeks onder de president valt, gaat het niet om wie gelijk heeft, maar om wie gelijk krijgt. De opstootjes waren 'massale rellen' en vreedzame betogers zijn schorriemorrie dat vervolgd wordt volgens de maximale ruimte die de wet biedt - en die tot maximaal acht jaar strafkolonie kan leiden. In Rusland geen 'Oranjerevolutie' zoals in Oekraïne in 2004, luidt de boodschap.


'De komende maand komt de culminatie met het eerste proces tegen vijftien verdachten', zegt advocaat Jefremov. 'Stel u voor, vijftien verdachten in een kooi, vijftien advocaten, het wordt een groot spektakel, een show.' Opnieuw een proces dat aan oude tijden doet denken. 'Een showproces, net als in 1938', verzucht moeder Natalja. Niet de echte Stalin, inclusief massa-executies en de Goelag, maar een propagandistische echo ervan: Stalin als farce.


Moet Majesteit met die man toosten?


Het samenvallen van een vriendschapsjaar met Poetins nieuwe repressie komt het kabinet niet goed uit. Het volgt een lijn die volgens de een pragmatisch is, volgens de ander laf. Rusland wordt aan zijn verdragsverplichtingen herinnerd - ook inzake homorechten. Het zou averechts werken om meer te doen, waarschuwde minister Timmermans.


Boeman

Nu wordt het Westen inderdaad als boeman gebruikt. Poetins patriottische campagne berust ook op een afwijzing van westerse ideeën, westers geld en westerse beïnvloeding. En dan is er nog die buitengewoon hechte economische band tussen beide landen (Cyprus is er niks bij) en verder weg de crises in Syrië, Iran en Afghanistan waarbij Russische samenwerking (of minimale tegenwerking) vereist is.


Europa en Rusland zijn aan elkaar vastgeklonken en getoost zal er dus wel worden. Maar de champagne was makkelijker weg te slikken geweest als Nederland tenminste het minimale had gedaan - een veilige haven bieden aan de activist Dolmatov die in Rusland gearresteerd en vervolgd dreigde te worden. Dat gebeurde niet en Dolmatov pleegde zelfmoord. Men lacht zich rot, in het Kremlin: zelfs het Westen lust onze oppositie niet!


Wat ontbreekt bij deze overdaad aan Nederlands pragmatisme is het besef dat de afhankelijkheid tussen Europa en Rusland wederzijds is, dat Poetin wel degelijk gevoelig is voor westerse kritiek en dat de afwezigheid ervan wordt opgevat als groen licht om de oppositie verder af te knijpen. In de Verenigde Staten heeft het Congres - tegen de zin van het Witte Huis - met de Magnitsky-wet sancties ingevoerd tegen Russische mensenrechtenschenders. Of Ruslands Europese buren durven te volgen, moet worden afgewacht.


Ondertussen is de Russische maatschappij gelukkig zelf volop in beweging. 'Ik ben er heel trots op', zegt Natalja Kavkazkaja, 'dat we nu echt een civil society hebben. Er is zoveel steun voor de vrouwen die hun zoon of man zijn kwijtgeraakt in dit proces, er zijn zoveel acties.' De scepticus Aleksej, die zijn zoon voor Poetins wraaklust waarschuwde, erkent: 'Als er op een dag vijfhonderdduizend man in Moskou de straat opgaan, is het in een klap afgelopen.'


STRAF


1300


mensenrechten


Op demonstreren zonder toestemming van de overheid staan in het Rusland van president Poetin zware straffen. Demonstranten kunnen veroordeeld worden tot tien jaar cel en een forse geldboete. Volgens Human Rights Watch werden rond de verkiezing en inauguratie van Poetin tot president zeker 1300 demonstranten gearresteerd. Van de arrestanten zitten er 23 nog vast in afwachting van een uitspraak.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden