'Natuurlijk word ik ook weleens bedreigd'

Intimidatie door criminelen: heel weinig burgemeesters durven erover te praten. Enkelen doen het toch, omdat ze de ondermijning van de rechtsstaat een halt willen toeroepen.

Burgemeester Boelhouwer van Gilze en Rijen: 'Ik ga ervan uit dat ze zich wel drie keer bedenken voordat ze een bestuurder aanpakken.' Beeld Renate Beense

Jan Boelhouwer, burgemeester van Gilze en Rijen: 'Ik denk dat de ondermijning ver reikt. We hebben hier mensen in het dorp die rondrijden in vreselijk dikke auto's, arm vorstelijk buiten het raam. Ze willen maar één ding laten zien: wij zijn hier de baas, wij hebben het hier voor het zeggen.

'Ik heb een Turkse meneer sluiting van een van zijn panden aangezegd. Als hij hier op het gemeentehuis komt, doet hij alleen maar zo (de burgemeester buigt zich nu diep voorover en kijkt de verslaggever strak aan). Hij zegt niks, maar zijn ogen zeggen: je durft het toch niet.'

En?

'Ik ben niet bang. Ik ga ervan uit dat ze zich wel drie keer bedenken voordat ze een bestuurder aanpakken.'

Burgemeester Jacobs van Helmond moest hals over kop onderduiken, het hele gezin werd door de politie ondergebracht in het buitenland.

'Nou ja, ik ben altijd alert. En Jacobs werd bedreigd door woonwagenvolk. Die zijn anders dan Turken. Die zijn nietsontziend. Heb ik meegemaakt in Bernheze. Keihard bedreigen. Ik had een vader en vier zoons gezegd dat ze van het kamp moesten, de vader kwam langs op het gemeentehuis, zei: we zijn even bij jouw huis wezen kijken, komt in orde, maak je geen zorgen. Het bleek dat de familie een brandstichter had ingehuurd. De politie was op tijd op de hoogte, heeft een hartig woordje met die vent gesproken. Uiteindelijk is hij het dorp uitgezet, oprotten, wegwezen.'

Het heeft niet de eerste voorkeur van bestuurders en voormalige bestuurders om te spreken over intimidatie en bedreiging. De toestand is precair en kan gemakkelijk escaleren. Het speelt overal in Nederland. Wij kijken naar Brabant, omdat de harde criminaliteit verschoven is naar het zuiden. Je bent als crimineel dicht bij de grens, je kunt in landelijk gebied betrekkelijk gemakkelijk onder de radar blijven - het zijn maar veronderstellingen.

Een aantal bestuurders praat. Omdat geweten moet worden hoe ernstig de situatie is. Grote illegale financiële belangen gaan steeds vaker hand in hand met intimidatie. De bestuurders praten, omdat ze vinden dat paal en perk gesteld moet worden aan de ondermijning. En omdat uiteindelijk alleen weerbaarheid loont.

Burgemeester Boelhouwer: 'De helft van de burgemeesters van Brabant komt mij vragen hoe ik het doe, het opjagen van criminelen, ze sturen medewerkers op stage naar hier. De andere helft zegt: wij hebben geen wietkwekerijen, wij kennen geen intimidatie. Hoe kan dat nou? Hier rollen we elke twee weken drie kwekerijen op. Moet ik dan geloven... ach, kom nou toch.'

Bedreigd bestuur

In Waalre ging het gemeentehuis op in vlammen, in Tilburg nadert de omzet in de drugseconomie de één miljard euro, in Helmond moesten de burgemeester en zijn gezin halsoverkop onderduiken. Criminelen infiltreren in gemeenteraden en delen de lakens uit in buurten of branches. Bestuurders kijken weg; een aantal zet zich schrap. Jan Tromp onderneemt de komende tijd in Noord-Brabant een speurtocht door de wereld van de ondermijning.

Is het angst?

'Dat kan. Maar als je je daardoor laat leiden, is het einde zoek. Dat is mijn overtuiging, echt, mijn heilige overtuiging. Ik zeg het thuis ook, ik zeg: ik ben niet bang, ik ben voorzichtig. Maar ik kan het niet maken dat ik doe alsof er niets gebeurt.

'Het openbaar bestuur moet de baas blijven in onze gemeenschappen. Als dat op de tocht komt te staan, en dat dreigt, dat dreigt echt, kunnen we inpakken.'

U bent toch geen martelaar?

'Nee, dat ben ik niet. Maar het overeind houden van de rechtsstaat zie ik wel als mijn belangrijkste taak. Ik doe het niet alleen. Alle medewerkers hier op het gemeentehuis weten ook hoe belangrijk het is. Dus als er hier iemand komt aan het loket en die wil een of andere vergunning... alert! Alert! Wat gebeurt hier? En direct allemaal erin springen, hè. Alert!'

Boelhouwer (65) is een opgewekte man, praat honderduit. Hij was een tijdje Kamerlid, later waarnemend burgemeester in Gilze en Rijen, zo'n 26 duizend inwoners. Ruim twee jaar geleden keerde hij er terug als burgemeester. Gilze en Rijen ligt tussen Tilburg en Breda; de spoorlijn scheidt Gilze van Rijen. Het station heeft nog een min of meer klassieke wachtruimte, met een beheerder die 'gastheer Peter' heet.

Het is in zijn rommeligheid een beetje een Belgisch dorp. Geen huis is gelijk aan een ander en toch is het weinig karakteristiek. Links van de spoorbaan, aan het begin van de Julianastraat, heeft Boelhouwer niet lang geleden nog een pand laten sluiten, een lelijke, witte doos is het. Het bleek dat een paar Turken er een jong Bulgaars meisje hielden, met achter in het huis een gigantische wietplantage.

Rechts, aan het begin van de Hoofdstraat ligt café De Heeren van Rijen, 'the place to beer'. Verderop heb je wat wonderlijke winkels als De Gordijnenconcurrent en Jan van Hoeckel, 'reparatie van elektrisch handgereedschap'. Een groot bord boven de ingang van de Maria Magdalenakerk kondigt een 'gespreksavond over Jezus' aan.

De burgemeester vertelt van No Surrender, de motorclub. Ze probeerden vaste voet aan de grond te krijgen in Rijen. Ze meldden zich als belangstellenden voor een pand dat hij had laten sluiten nadat het eerst een bordeel was en vervolgens een kwekerij, drogerij en knipperij van wiet bleek te zijn. Als je het durft als burgemeester kun je de boel sluiten, die bevoegdheid heb je.

'Ik heb op een gegeven moment gezegd: weet je wat, we kopen dat pand zelf, dan zetten we ze definitief de voet dwars. Ik had goeie redenen, er was al eens iemand doodgeschoten, de buurt stond doodsangsten uit. Voor één miljoen hebben we het gekocht, vijfduizend vierkante meter, we gaan het ontwikkelen, op een nette manier.'

Beeld Renate Beense
Beeld Renate Beense

Waarom zou No Surrender een straat verderop niet opnieuw beginnen?

'Hebben ze gedaan, ze zitten nu in Poppel, een dorp net over de grens.'

Dan hebt u het probleem toch alleen maar geëxporteerd?

'Ja, zo kun je het noemen. En dan zeg ik tegen mijn collega's daar: jongens, toe maar, wees ook maar eens flink.'

Hij heeft veel te stellen, zegt hij, met het Turkse deel van zijn bevolking. In Rijen wonen 2.400 Turken. Boelhouwer: 'En ze weten allemaal, van één tot 2.400 hoe ze aan hun geld komen. Legaal of illegaal. Dat weten ze alle 2.400 van elkaar.'

Er wordt gezegd dat er een perfecte zwijgcultuur bestaat.

'Juist, dat is het punt. Perfecte zwijgcultuur. En ze zijn allemaal aan elkaar verplicht. Er zijn verkiezingen geweest waarbij iemand met een Turkse achtergrond voor anderhalve zetel voorkeursstemmen kreeg. Men stemt collectief op die ene. Dat werkt verplichtend. Dat kan niet anders.'

Komt zo de onderwereld de bovenwereld binnen?

'We hadden hier een Turkse wethouder, ze viel na de verkiezingen van 2010 buiten de boot. In 2013 probeerde ze voor haar partij, de PvdA, lijsttrekker te worden. Tot zover niks aan de hand. Maar op de vergadering waarop de lijst moest worden samengesteld, bracht ze een aantal Turkse mannen mee die zich zojuist hadden aangemeld als lid van de Partij van de Arbeid. Ook nog tot daaraantoe, maar er zaten een paar bekende drugscriminelen uit het dorp bij.

'Ik heb na die vergadering direct naar het partijbureau in Amsterdam gebeld en gezegd: vrienden, dit gaat wat mij betreft niet door. Deze mensen moeten direct van de ledenlijst af. Want zo koopt de onderwereld toegang tot de bovenwereld, via iemand die lijsttrekker wordt gemaakt en misschien straks opnieuw wethouder is. Zoiets gaat niet zonder beloning, mag je aannemen. Daar zal ik mij ten koste van alles tegen verzetten.'

Heusden

40 kilometer naar het noordoosten ligt Heusden. Het is een verstrooide gemeente, tien kernen, ergens tussen de Langstraat en 's-Hertogenbosch. Heusden dankt zijn bekendheid aan het gerestaureerde vestingstadje met daaromheen een ring van wallen. Op zondag stroomt het vol met dagjesmensen die afkomen op de middeleeuwse straatjes, de schitterende gotische kerk, de stadspoorten, de galeries, de antiekwinkeltjes.

Heusden is landelijk gebied: je steekt je hand op wanneer je elkaar passeert. Om een huis te betreden ga je doorgaans achterom. In de kleinere kernen ken je de families: dat is er een van Buijs. En die is van Verhoeven.

Jan Hamming, voorheen wethouder in Tilburg, is sinds drie jaar burgemeester van Heusden. Een lange, rustige man, bijna bescheiden. Hij dacht dat hij naar een overzichtelijke, min of meer ordentelijke gemeente kwam. Dat bleek niet het geval.

Het beeld van de ondermijnende criminaliteit in Brabant is dat van een drie-eenheid: kampers, Turkse maffia en motorbendes. Er bestaan door heel het land, ook in Brabant, regionale informatie- en expertisecentra die per gemeente ondermijning in kaart brengen. In Heusden is dat ook gebeurd en ook in Heusden wordt de drie-eenheid zichtbaar. Hamming: 'Ze weten elkaar steeds beter te vinden. Ze werken heel goed samen, hun verbindingen zijn stevig.'

In Drunen, een van de kernen van Heusden, werd een Turkse jongen door zijn oom vermoord. Binnen een half uur stond Satudarah het verkeer te regelen op de moordplek. Hamming: 'Als vanzelf vraag je je dan af hoe de relaties zijn.

'Er is sprake van één conglomeraat van hele en halve criminelen, allemaal met een cover-up, maar onderling heel goed met elkaar verbonden. Langzaam maar zeker krijgen we een beeld. Zonder dat we overigens veel kunnen doen.'

Gilze en Rijen en Heusden staan tot op zekere hoogte model voor een trend: onder- en bovenwereld versmelten. Notarissen, consulenten, accountants zijn betrokken bij het witwassen van grote bedragen, leden van motorbendes zoeken via politieke stromannen een weg naar het openbaar bestuur.

Hamming schakelde het Openbaar Ministerie in, toen hij vermoedde dat een raadslid vertrouwelijke informatie lekte aan een familielid. Vorig jaar deed hij aangifte, omdat bij de gemeenteraadsverkiezingen stemmen zouden zijn geronseld. Justitie vond in beide gevallen geen bewijs. Hamming: 'Ik moet serieus omgaan met signalen van burgers. Ik kon mijn hand niet meer in het vuur steken voor eerlijke verkiezingen.'

Er loopt nog onderzoek waarover hij niet specifiek wil zijn. Maar: 'Gezien de schaal van de drugscriminaliteit moet er wel hulp zijn uit de bovenwereld. We zien dat er lijnen lopen, we kunnen het meestal nog niet hard maken. Maar we wapenen ons. En we waken voor integriteit in de politiek.'

De burgemeester heeft inmiddels tientallen panden laten sluiten. Er zijn in de meeste gevallen drugs en vuurwapens gevonden. Hij zegt: 'Het gaat altijd om locaties van ondernemers. Standaard is de reactie: 'Ik wist van niets.' Maar voor mij staat vast dat men vaak beter weet.'

Beeld Renate Beense
Beeld Renate Beense

Pittiger

Hamming merkt op dat de stille strijd tussen openbaar bestuur en criminele organisaties 'pittiger' wordt. Een goed ingevoerde bron zegt dat er in Noord-Brabant nog maar weinig burgemeesters zijn die niet zijn bedreigd.

Hamming: 'Burgemeesters worden bedreigd. Natuurlijk word ik ook weleens bedreigd. Maar al word ik honderd keer bedreigd, het doet me niks. We trekken de lijn door, je moet niet wijken. Het is soms lastig voor je privésituatie. Je gaat om half twaalf naar bed, je knipt het licht uit, krijg je vijf minuten later een sms'je. 'Welterusten' staat er. Dat kan lastig zijn. Maar ik ga er niet voor aan de kant.

'Ik zie natuurlijk ook wel dat het echt zorgelijk is. Ik zie hoe bang medewerkers soms zijn. Er zijn ambtenaren die tegen me zeggen: oké Jan, ik heb je het een en ander verteld, maar ik wil niet dat je het verder brengt. Straks ben jij weg uit deze gemeente, ik weet niet wat hier dan gebeurt.'

Hij heeft ervaren dat het in de cultuur van de plaatselijke politiek zat: we dienden hier ons eigen doel. Hamming: 'In algemene zin geldt dat men geneigd was eigen, zakelijke belangen mee te nemen in raadsbesluiten. Daar was men niet eens terughoudend in. Ik zei: maar dat kan toch niet! We zitten hier toch voor de publieke zaak?

'Het is nu veranderd, de raad heeft zelf korte metten gemaakt met de manier van werken en een code opgesteld over integriteit. Ik vind dat we heel scherp moeten zijn op de rechtsstaat. Heel scherp. Daar kan je niet lankmoedig in zijn. Er is hier heel vaak zó gedaan (de burgemeester spreidt zijn vingers voor zijn ogen). Het kwam niet doordat een burgemeester niet sterk was. Het was de tijdgeest. Er werd omheen gelopen, men keek de andere kant op. Niet alleen de burgemeester deed dat, iedereen deed het.

'Het is een cultuur van angst. De cultuur is: ik bemoei me er niet mee. Want als ik me er wel mee bemoei, krijg ik er last van, het gaat al jaren zo, laat maar lopen, het gaat mij niet aan.

'We zijn volop bezig met de patseraanpak. Dat zijn mensen met een te grote auto in een kleine tuin. Daar gaan we op af. Ik zie jonge gasten die denken: hé, verrek, ik hoef niet naar school, ik hoef niet te werken, ik kan riant mijn geld verdienen. De grote Mercedes wacht op mij.'

Hamming heeft nog goede moed: 'Het beeld kantelt, heel voorzichtig. Er worden anonieme aangiftes gedaan, er wordt nu wél gebeld over hennepplantages. Iedereen in Drunen wist dat in de sportschool dingen gebeurden die het daglicht niet konden velen. 'Hè hè', zeggen de mensen nu, 'eindelijk.' Ik zeg: maar als jullie dit al tien jaar wisten, waarom is al die tijd dan niks gedaan?

'Al te lang is iedereen eromheen gelopen. Dat is ook voor de samenleving een hartstikke slecht signaal. Opjagen moet je, en uitroken. Opzouten. Ik denk echt dat we niet te slap moeten zijn. Er is altijd een reden om ervan af te zien. Hebben we al veel te lang gedaan.'

Terug naar Rijen, naar burgemeester Boelhouwer. Hij houdt niet op zijn drijfveer te benadrukken: 'Die getatoeëerde armen, stapvoets door de wijken, zomer en winter, echt stapvoets. En steeds om te laten zien: wij zijn hier de baas. Je merkt dat mensen bang zijn. Ze zien het, ze voelen het. Ze zien die getatoeëerde armen.

'Als we de strijd niet aangaan - en winnen, zal het straks slecht gaan met mijn kleinkinderen. Dan komen we in een land terecht waar het gewone gezag niet meer de baas is, waar het crimineel verworven geld de dominante factor is.'

Beeld Renate Beense
Beeld Renate Beense
Beeld Renate Beense

Denk u niet: we zijn te laat, dit schroef je niet meer terug?

'Ik denk dat wel eens, maar meteen daarna houd ik mezelf voor: niet toegeven, niet toegeven, anders kun je net zo goed nu ophouden. Wat hoopvol stemt: er wordt meer gemeld. Ik krijg brieven, meestal anonieme brieven: u bent de enige die hier wat tegen kunt doen, dit en dat is hier aan de gang, ik hoop dat u ingrijpt, zo snel mogelijk.'

Hij sluit panden, zet in samenwerking met de woningcorporatie mensen uit hun huis die op zolder een wietkwekerij hebben staan - doorgaans in opdracht van een georganiseerde bende. Hij laat posters aan de gevel plakken: 'Drugspand. Dit pand is gesloten op last van de burgemeester.'

Hij zegt: 'Juist op een kleine manier zichtbaar maken dat je als overheid toch bereid bent iets te doen - dat is absoluut essentieel voor een dorp als dit.

'Als hier allemaal mensen rondlopen met dikke portemonnees die uitstralen, voortdurend uitstralen dat ze de macht uitoefenen - vaak hebben ze camera's aan hun huis hangen, dat komt er nog eens bij, begrijp je - dan geeft dat bij de bevolking geen goed gevoel. De kwekerijen die wij oprollen, die maken in het totaal van het probleem geen zak uit, ik ben de eerste die het zal toegeven, geen zak verschil maakt het - behalve dit verschil: geloofwaardigheid, op kleine schaal. Op voor de mensen zichtbare schaal. Dat is wat ik kan doen.'

Beeld Renate Beense
Beeld Renate Beense
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.