Natuurliefhebbers zijn onnatuurlijk bezig

Door Maarten en Frank Meester..

Frank: Stel je voor, Berlusconi gaat opeens de maffia aanpakken. Of Wilders bekeert zich tot de islam. Hoe soepeler de geest, des te wijzer de mens. Laten we daarom een voorbeeld nemen aan de Groenlandse Inuit-medicijnman Angaangaq Lyberth. Zijn stamoudsten stuurden hem in 1978 naar de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties om te waarschuwen voor de aantasting van het milieu, die toen al op Groenland zichtbaar was. Een sensatie. Want Angaangaq sprak niet alleen, hij voerde ook rituelen uit met trommels en veren. Maar nu is hij van gedachten veranderd. Tijdens een bijeenkomst in Berlijn bedankte hij de aanwezigen: ‘Omdat jullie leven zoals jullie leven, groeien bij ons weer planten. Volgend jaar gaan we een grote ceremonie houden, omdat we voor het eerst in twintigduizend jaar weer hout hebben om vuur mee te maken.’ Hij vertelde over de bruine beer die nu goed gedijt in zijn geboortestreek. ‘De dieren passen zich aan de gewijzigde omstandigheden aan en dat moeten de mensen ook maar eens doen.’

Maarten: Puur cynisme. Na 1978 is Angaangaq bobo-bijeenkomsten blijven toespreken, met als boodschap dat de mensheid haar levensstijl moest aanpassen. De aanwezigen klapten beleefd, maar deden niets. Zo gaan we de ondergang tegemoet. Want die ecologische veranderingen mogen dan goed zijn voor de bruine beer, de ijsbeer en de rest van de natuur verliezen terrein. Angaangaq heeft de strijd opgegeven.

Frank: Nee, hij heeft eindelijk ingezien dat alleen levensvormen die zich aanpassen overleven. Mensen die de natuur willen behouden, zijn onnatuurlijk bezig, en zelfs dat niet. Want er bestaat geen verschil tussen natuur en onnatuur of cultuur.

Maarten: Dat verschil kun je wel degelijk maken. Wat mensen fabriceren, noemen we cultuur, de rest natuur.

Frank: Bestaat er dan een verschil tussen een huis gemaakt door mensen en een vogelnestje gefabriceerd door vogels? De mens is een diersoort, net als de vogel.

Maarten: Je kunt wel onderscheid maken tussen dingen, planten, dieren en mensen. Dat heeft de filosoof-bioloog Helmuth Plessner al laten zien. Dingen zoals stenen hebben geen plaats. Planten hebben wat hij een ‘open positionaliteit’ noemt, ze zijn direct verbonden met de natuur en daar afhankelijk van. Dieren hebben een ‘centrische positionaliteit’: ze kunnen zich verplaatsen en staan in wisselwerking met de natuur, maar leven in het hier en nu. Wij mensen zijn centrisch en excentrisch. We kunnen buiten onszelf treden en onszelf vanuit een ander perspectief bekijken, en dat kunnen we ook met de natuur. Anders dan dieren kunnen wij de gevolgen van ons handelen overzien.

Frank: Daar blijkt in de praktijk weinig van. Ik las net in jouw Leeuwarder Courant over mestinjecties. Om uitstoot van ammoniak te voorkomen, moeten boeren sinds 1994 hun mest in de grond ‘injecteren’ en ‘onderwerken’. Sinds die tijd is de voedingswaarde van veel groenten en van melk zo achteruitgegaan dat die nauwelijks nog mineralen en vitaminen bevatten.

Maarten: Natuurlijk moeten we nederig zijn en beseffen dat we fouten kunnen maken. Maar dat betekent niet dat we onze pogingenmoeten opgeven om een beter leven te leiden. Als we dat doen, maken we inderdaad deel uit van de natuur. Maar wij mensen zijn, zoals Plessner zei, ‘van nature kunstmatig’. We voelen ons niet geheel thuis in de natuur, net zoals we onszelf ook niet volledig deel voelen uitmaken van de cultuur. Volgens de filosoof Immanuel Kant kunnen wij deel uitmaken van twee werelden. We kunnen het Rijk van de Natuur ontstijgen en tijdelijk inwoner worden van het Rijk van de Vrijheid. Denk aan de discussie over de afnemende visstand. Sommige vissers geven de aalscholver daarvan de schuld. Lijkt me wat overdreven. Hoe dan ook kun je van een aalscholver niet verwachten dat die overstapt op sojaburgers. Van een mens wel. De visser kan inzien dat hij niet moet handelen met het oog op zijn onmiddellijk gewin, maar op het voortbestaan van de hele wereld. Hoe hij dat doet? Door alleen nog op niet bedreigde vissoorten te vissen of, als dat niet rendabel is, een ander beroep te kiezen. Zo bevrijdt hij zich uit het Rijk van de Natuur.

Frank: Volgens mij volgt die visser dan nog steeds, net als de vogel, zijn instinct. Alleen heeft hij een wat bredere blik en ziet hij de hele wereld als zijn nest. Ik zou er geruster op zijn als hij zich zijn nestje kleiner dacht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.