Natuurkundeles volgen op afstand met digitale docent

Les van een docent op YouTube of via camera's in een andere school; experimenten met techniek zijn er genoeg. Maar: 'Een videoverbinding kan een live aanwezige docent nooit vervangen.'

Filmpjes op de YouTube-kanalen WiskundeAcademie, BiologieAcademie en EngelsAcademie worden soms bij acute tekorten ter vervanging van een docent gebruikt. 'Een noodoplossing', benadrukken de makers. Daarnaast experimenteerden zeventien scholen met camera's in de klas, waardoor leerlingen konden deelnemen aan een les op een andere school.

Natuurkundedocent Ade Hoekstra staat voor de klas op middelbare school Stad en Esch in Meppel. Vwo vijf heeft vandaag les over magnetisme. Op de tafel zet Hoekstra een koperen spoel neer met daarop een aluminium ring. Er hangen twee camera's in het lokaal. Eén is op de proefopstelling gericht, de ander op de klas. Zodra hij de stroom op de spoel zet, schiet de ring een meter de lucht in.

Aan de andere kant van het land, op het Johan de Witt College in Den Haag zitten vier leerlingen in een lokaal met precies dezelfde video-installatie, maar dan zonder docent. Via de microfoontjes in het lokaal kan Hoekstra in Den Haag een pen horen vallen. Op een groot scherm naast het digibord kunnen de Haagse leerlingen de proef van de docent en zijn uitleg over magnetische velden nauwgezet volgen. Een leerling steekt zijn vinger op. Hoekstra zoomt vanuit Meppel de camera in op de vragensteller in Den Haag.

Tekst gaat verder onder de foto.

Still van het videokanaal WiskundeAcademie.

Twee jaar lang gaf Hoekstra op deze manier natuurkundeles aan twee klassen tegelijkertijd. De samenwerking was uit noodzaak geboren. In Den Haag hadden ze geen bevoegd natuurkundedocent. In Meppel beschikten ze over een steengoede docent die wel wilde experimenteren met lesgeven via een videoverbinding. Terugkijkend op het experiment vond Hoekstra het een succes. 'Maar het werkt alleen als je aan de andere kant een klein welwillend clubje scholieren hebt. Op afstand orde houden kan namelijk niet.'

De scholen in Meppel en Den Haag waren twee van de zeventien die meededen aan een vierjarig experiment van de Universiteit Twente, in opdracht van het ministerie van Onderwijs. De conclusie van het eindrapport uit 2015: 'Live videolessen bieden een werkbare oplossing voor scholen die goed onderwijs willen verzorgen met een meer efficiënte inzet van leraren'. Dat klinkt veelbelovend. Kunnen docenten daadwerkelijk vervangen worden door een videoscherm?

Red de leraar - overleven in het onderwijs

De komende jaren dreigt een flink lerarentekort te ontstaan. Wat gebeurt er als het niet lukt om op tijd nieuwe docenten te werven?

In aanloop naar de staking van basisschoolleraren op 27 juni verkent de Volkskrant acht onorthodoxe oplossingen voor het tekort. Vallen de gaten daarmee te vullen? En lijdt de kwaliteit van de lessen er niet onder?

Alle afleveringen leest u hier.

Voor tips en suggesties: mail naar onderwijs@volkskrant.nl

Jan van der Meij, onderzoeker van de Universiteit Twente, bevestigt de positieve conclusie. 'Maar het vergt wel een andere manier van lesgeven. In het begin hadden docenten het idee dat ze college moesten gaan gegeven. Ze dachten dat interactie met de klas aan de andere kant niet kon, maar dat bleek prima mogelijk.' Om het te laten slagen moet de urgentie hoog zijn, zegt hij. Zoals een acuut lerarentekort of de wens van een school om kleine vakken zoals filosofie en wiskunde D te kunnen blijven aanbieden. Voor deze vakken kunnen scholen een leraar delen. 'Maar een videoverbinding kan een live aanwezige docent nooit vervangen', zegt Van der Meij.

Docenten op het Greijdanus College in Zwolle probeerden zelfs aan vier klassen tegelijkertijd les te geven. Dat verliep niet altijd soepel. 'Zestig leerlingen in de gaten houden via een scherm, dat werkte niet. Toen zijn we snel opgesplitst in tweetallen zodat ik maar één klas extra had', zegt docent Natuur Leven en Technologie (NLT) Jan Jaap Wietsma. Hij vond met name het contact met vakgenoten op andere scholen waardevol en haalde regelmatig via een videoverbinding gastdocenten in de klas. Wietsma betwijfelt of videolessen het lerarentekort kunnen oplossen. 'Als je het goed doet, is het juist géén oplossing. Het systeem dwingt je om goed na te denken over je lessen waardoor je minstens twee keer zoveel voorbereidingstijd nodig hebt.'

Lees verder onder de foto.

Het YouTubekanaal EngelsAcademie helpt bij het leren en geven van het vak Engels.

Drie jaar later staan op de meeste scholen de peperdure video-installaties er ongebruikt bij. De samenwerking is gestrand op praktische problemen. Scholen hebben verschillende lestijden en andere vakanties. De verroostering bleek het grootste struikelblok. 'Het was een enorm georganiseer. Dan gaat hier de bel, dan gaat daar de bel. Toen de subsidie wegviel zijn we er mee op gehouden', zegt Andrea de Bakker van het Johan de Witt College. Zij was als voorzitter van de bètavakgroep betrokken bij het video-experiment met Meppel.

De Bakker gelooft meer in het flipping the classroom-concept waarbij docenten hun lessen op video opnemen zodat de leerlingen die thuis kunnen bekijken. De tijd in het klaslokaal wordt juist gebruikt om huiswerkopdrachten te maken. De Bakker laat een filmpje zien waarin ze aan de hand van een reclamefolder uitlegt hoe je procenten berekent. De camera zoomt in op haar vingers met blauwe nagellak. Je hoort haar kalme stem en ziet hoe ze met een pen de berekeningen opschrijft.

Met flipping the classroom valt wél te besparen op docentenuren, denkt De Bakker. 'Het huiswerkmaken kan je met onbevoegde docenten doen. Goede leerlingen kunnen vaak met minder contacturen toe.' Roeland Hiele, docent wiskunde en een van de pioniers van het populaire onderwijsconcept is het niet met haar eens. 'Dit is niet het eerste "revolutionaire" idee in onderwijsland. In de jaren dertig dachten ze dat radio het lerarenvak overbodig zou maken. Maar technologie kan nooit een docent vervangen. Elke puber heeft begeleiding nodig.'

Samen met zijn broer startte Hiele het immens populaire YouTube-kanaal de WiskundeAcademie. Met bijna een miljoen views is hij een bn'er onder scholieren. Scholen gebruiken bij acute tekorten zijn filmpjes soms ter vervanging van een wiskundedocent . Een noodoplossing, volgens Hiele. 'Op het moment dat je geen docent hebt, kan video het gat opvullen. Maar een docent heeft veel meer taken dan alleen uitleg geven.'

Ook Hoekstra gelooft niet in moderne techniek als oplossing voor het lerarentekort. 'Het werkt voor kleine groepen. In het noorden van land kan het een oplossing zijn voor moeilijk te vervullen vacatures, maar niet op grote scholen in de Randstad.' Hoekstra staat liever gewoon echt voor de klas: 'Het blijven pubers. Klassikaal uitleg geven is leuk, maar dat is niet hoe je leert. Door de techniek viel ik terug naar klassikaal lesgeven. Het maakte mijn lessen juist heel ouderwets.'

Een les over de hersenen, door videokanaal BiologieAcademie.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden