Watertekort

Natuur zucht nog steeds onder droogte: ‘Er is een bom water uitgegaan. Dit los je niet op met één regenbui’

Wandelaars lopen door het droogstaande Winkelsven in het Brabantse natuurgebied Kampina. Beeld Marcel van den Bergh

De extreme droogte die Nederland deze zomer trof, woekert ook in de herfst nog voort in de natuurgebieden op de hoge zandgronden in het zuiden en oosten van het land. ‘We komen zo’n 300 millimeter regen tekort.’

‘Kijk, normaal moet het waterpeil nu op 30 tot 50 centimeter staan’, zegt Peter Voorn midden in het Winkelsven. Maar in de tweede week van oktober staat het tien hectare grote ven nog steeds kurkdroog. De bodem kleurt geel en oranje van het moerashertshooi, zo ver als het oog reikt, tot aan de pollen pijpenstrootjes in de verte. Alleen aan één kant, waar het ven iets dieper is, staat nog wat water.

‘Elke zomer zakt het water natuurlijk iets weg’, verzucht de ecoloog van Natuurmonumenten bij een peilstok in het Winkelsven, dat in het Brabantse natuurgebied Kampina tussen Oirschot en Boxtel ligt. ‘Maar nu is er echt een bom water uitgegaan. Dit los je niet even met één regenbui op. Ik maak me echt zorgen om de meest kwetsbare en zeldzame populaties van amfibieën en insecten in zo’n ven – die kunnen wel eens gedecimeerd of zelfs helemaal verdwenen zijn.’

De extreme droogte die Nederland deze zomer trof, woekert ook in de herfst nog voort in de natuurgebieden op de hoge zandgronden in het zuiden en oosten van het land. De grondwaterstanden zijn zeer laag, bevestigt het Waterschap De Dommel, op sommige plekken wel één tot twee meter onder de normale stand. ‘En er valt nog steeds geen regen van betekenis’, aldus een woordvoerder van het Brabantse waterschap. ‘We komen zo’n 300 millimeter regen tekort.’

Herstel kost nog maanden

Volgens de laatste ‘droogtemonitor’ voor de Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling, die dateert van eind september, zal herstel van de lage grondwaterstanden waarschijnlijk nog maanden duren. Mede om die reden gelden bij acht waterschappen in Zuid- en Oost-Nederland nog steeds ‘beregeningsverboden’: boeren mogen hun land niet besproeien met grond- of oppervlaktewater.

Natuurmonumenten heeft alarm geslagen over het voortdurende watertekort dat een funeste invloed kan hebben op natuurgebieden. Als het grondwater niet voor het komende voorjaar is aangevuld - en daar is volgens de natuurbeheerorganisatie grote kans op - dan zullen de effecten van de droogte zich in 2019 voortzetten. Bovendien wordt gevreesd voor een nieuwe warme en droge zomer. ‘Natuur kan best veel hebben’, vertelt Voorn. ‘Ze is veerkrachtig als elastiek, maar kan ook een keer knappen.’

De ecoloog stampt door een droge greppel die in normale tijden een toevoersloot is voor het Winkelsven. Waar zijn de salamanders, heikikkers, libellen en larven van andere insecten gebleven? Waar de kokerjuffers, schietmotten, waterkevers, waterwantsen of bloedzuigers? ‘Een deel zal misschien hebben kunnen uitwijken naar het schaarse water elders’, aldus Voorn. ‘Maar het grootste deel is gewoon dood. Er heeft een enorme uitdunning in de natuur plaatsgevonden.’

Vooral de zeldzame soorten zijn kwetsbaar. Onlangs is in de Beerze, een meanderende beek in het natuurgebied, gezocht naar de kwabaal. Dat is een olijfgroengrijze vis (‘een soort zoetwaterkabeljauwtje’) die nog maar zes jaar geleden opnieuw is uitgezet in dit water. ‘We hebben hem niet kunnen vinden’, aldus Voorn. ‘Ze kunnen zich natuurlijk hebben verstopt tussen boomwortels of oeverholen, maar ze kunnen ook opnieuw zijn uitgestorven hier.’

Collega’s van Staatsbosbeheer vrezen dat in de Reuselse Moeren, een veengebied tegen de grens met België, de hoogveenglanslibel is verdwenen als gevolg van de droogte. Ook over de speerwaterjuffer, een andere zeldzame soort, zijn grote zorgen.

Ook risicozones in Drenthe en Friesland

Volgens Wiebe Borren, hydroloog bij Natuurmonumenten, kunnen naast de beekdalsystemen vooral ook de hoogveengebieden in Nederland worden aangemerkt als risicozones. Voorbeelden daarvan zijn het Fochteloërveen op de grens van Drenthe en Friesland of de Mariapeel op de grens van Brabant en Limburg. ‘Een hoogveengebied is puur afhankelijk van regenwater. Als dat droogvalt, dan breekt het veen af en zijn we het kwijt’, zegt hij.

De hydroloog wijst op nog een ander gevaar: sommige exotische planten doen het in droge omstandigheden veel beter dan de inheemse soorten. Een voorbeeld hiervan is watercrassula, een vetplantje oorspronkelijk afkomstig uit Australië, dat erg snel groeit en de inheemse flora kan verdringen.

De droogte had in het Fochteloërveen eveneens dramatische gevolgen voor de kraanvogels die er zaten te broeden. ‘Kraanvogels bouwen hun nesten altijd op eilandjes in een natte omgeving uit bescherming tegen hun predatoren (natuurlijke vijanden, red.). Door de droogte waren die plekken in het moeras echter opeens bereikbaar voor vossen, die veel nesten hebben leeggeroofd’, aldus Borren.

In heel Nederland zijn uit de nesten van alle 32 broedende kraanvogelparen (waarvan het leeuwendeel in het Fochteloërveen) maar zeven jongen geboren. In normale omstandigheden zouden dat er zo’n veertig zijn geweest. Nog een voorbeeld dat de natuur klappen krijgt door de droogte: in nationaal park Veluwezoom zijn de bosbessen verschroeid, waardoor bes-etende vogels en wilde zwijnen een zware winter tegemoet gaan.

Omgekomen zwijnenbiggen

Tijdens de droogte zijn al veel zwijnenbiggen omgekomen. Ook dassen, egels, wulpen en weidevogels konden moeilijk voedsel vinden: de regenwormen en larven in doorgaans vochtige graslanden waren nu onbereikbaar diep weggekropen in de uitgedroogde grond.

Natuurmonumenten heeft de waterschappen opgeroepen om voorlopig geen beken en sloten te maaien. Want begroeide watergangen houden regenwater langer vast. Ook is de waterschappen gevraagd deze maand nog niet over te gaan op ‘winterpeil’. Dat verlaagde peil in de watergangen is in normale omstandigheden bedoeld om ruimte te creëren voor de verwachte hoosbuien tijdens de najaarsstormen.

‘Het is nu alle hens aan dek om het extreem lage grondwaterpeil op te krikken, vooral ten behoeve van de natuur’, aldus hydroloog Borren. Veel waterschappen hebben welwillend gereageerd, maar wijzen ook op maatwerk per regio. Zij moeten voortdurend een afweging van belangen maken, met name tussen boeren (‘niet te nat’), burgers in steden (‘geen natte voeten’) en natuurbeheerders’(‘niet te droog’). In dat opzicht is het ook op de hoge zandgronden in Zuid- en Oost-Nederland flink ‘polderen’ geblazen.

Twee meter onder normaal

‘De aanhoudende droogte baart ons ook zorgen’, aldus een woordvoerder van waterschap De Dommel. In de Beerze is de waterstand op sommige plekken zelfs tot twee meter onder normaal en in een andere beek, de Rosep, zijn zelfs hele stukken helemaal drooggevallen. ‘De stuwen staan ingesteld op water vasthouden, maar er is geen of nauwelijks water’, zegt ze. ‘Ook het maaien van deze beken is nog niet gedaan om water dat er wel is vast te houden en aanwezige flora en fauna zoveel mogelijk een kans op overleven te geven.’

Waterschappen en natuurbeheerders zijn ook al volop aan het nadenken over de vraag of het watermanagementbeleid moet worden aangepast, nu ‘Nederland Waterland’ misschien vaker verandert in ‘Nederland Droogteland’. Dat kan gevolgen hebben voor alle betrokkenen. Zo kunnen natuurgebieden bijvoorbeeld gaan fungeren als sponzen (die water opslaan in natte tijden en weer vrijgeven in droge tijden), oppert Natuurmonumenten, en zouden boeren kunnen gaan experimenteren met landbouw die ook met hogere grondwaterstanden uit de voeten kan.

Waterschap De Dommel hoopt in december alle feiten en omstandigheden van deze extreem droge periode op een rijtje te hebben. ‘In februari komen we met een plan van aanpak voor de komende jaren’, aldus de woordvoerder.

‘Onze grootste zorg is dat deze droogte geen incident is, maar normaal wordt’, zegt ecoloog Voorn op de kurkdroge bodem van het Winkelsven. ‘De natuur kan zich daaraan wel aanpassen, maar we moeten voorkomen dat alleen de sterkste en dominantste soorten overleven. Want dat zou een geweldige aanslag zijn op de biodiversiteit.’

Lees ook:

Wetenschappers voorspellen: we gaan nog eens vier ongewoon warme jaren tegemoet

De warme zomer van dit jaar is nog maar het begin, zo voorspellen wetenschappers. De komende jaren hebben we liefst vier keer zoveel kans op een extreem heet jaar. Zeker tot 2022 zal de koorts aanhouden, met kans op hittegolven, droogte of extreme orkaanactiviteit; wat er daarna gebeurt, is nog niet te zeggen.

Zo ziet Nederland eruit als het wekenlang ongekend warm en droog is geweest

De uitzonderlijke droogte bleef afgelopen zomer maar aanhouden. Bekijk hier de foto’s van de gevolgen van een weerbeeld dat Nederland lange tijd niet heeft gekend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.