Natuur- verschijnsel

Sinds de jaren vijftig is hij de ambassadeur van moeder natuur in hoogsteigen persoon. Documentairemaker sir David Attenborough (85) trekt onverschrokken over de wereld om verslag te doen van de natuur, als studie- en troostobject.

Een journaliste vroeg sir David Attenborough ooit of hij wel eens heel bang is geweest. 'Zelden voor dieren', luidde het Schopenhauerachtige antwoord van de beroemde documentairemaker, 'alleen voor mensen.' Hoe terecht deze opmerking was, bleek afgelopen weken. Hoewel zijn documentaire Frozen Planet alom lof kreeg en hoge kijkcijfers haalde, kreeg Attenborough venijnige kritiek van klimaatsceptici. In de slotaflevering van On Thin Ice, bijgenaamd Melting Planet, had hij immers aandacht durven te vragen voor de smeltende ijskappen, op ijsschotsen surfende ijsberen en de adéliepinguïns wier leefgebied met het jaar kleiner wordt. Vervolgens ontstond er een rel toen The Daily Mirror onthulde dat de uitgezonden geboorte van een ijsbeer niet op de Noordpool had plaatsgevonden, maar in Ouwehands Dierenpark. Televisiepuristen vonden dat Attenborough zijn verhaal had moeten onderbreken met de mededeling dat deze scène elders was opgenomen.


Het gemopper laat niet onverlet dat Frozen Planet een echte Attenborough-klassieker is, met beelden van jagende wolven, 'ijspegels' op de zeebodem en orka's die door middel van het maken van golven een zeehond van een ijsschots weten af te spoelen. Opnamen van keizerpinguïns die een winter lang bij een temperatuur van 70 graden onder nul op een ei broeden terwijl de vrouwen in de oceaan hun maag vullen, zijn juweeltjes, en doen denken aan The March of the Penguins. Net als in andere documentaires zijn de dieren personages in een verhaal van Attenborough, met zijn 85 jaar de oudste bezoeker van het poolgebied in de geschiedenis. In de tent, tijdens dagenlange sneeuwstormen, vermaakte hij zijn jonge collega's met verhalen uit zijn lange carrière.


Sinds de jaren zeventig heeft Attenborough, door een journalist omschreven als 'zorgeloos knap', wereldwijd bekendheid verworven met natuurdocumentaires als Life of Mammals, Life of Birds en The Blue Planet. Meer dan 11 procent van de wereldbevolking heeft het magnum opus Life on Earth gezien, terwijl Planet Earth in 120 van de 204 landen is uitgezonden. Zijn zachte, urgente en gezaghebbende stem is de stem van de natuur geworden, van de jagende tijgers, de slapende luiaards en de dambouwende bevers. Hij weet bovendien precies wanneer de beelden het verhaal zelf vertellen. Zelfs zonder wilde dieren in de hoofdrol maakt hij spannende televisie. Over First Life schreef een televisiecriticus van The Daily Telegraph vorig jaar dat Attenboroughs zoektocht naar de oorsprong van het leven op aarde net zo spannend was als een luchthaventhriller van Dan Brown. Tussendoor schreef hij een boekenplank vol en maakte hij een musical, Ocean World.


Met First Life keerde hij niet alleen terug naar de prehistorie maar ook naar zijn jeugd in Leicestershire, waar zijn vrije tijd goeddeels opging aan het zoeken naar fossielen. Een Joods meisje dat na haar vlucht uit Europa onderdak had gevonden bij de Attenboroughs, moedigde de jonge David aan door hem een barnsteen te geven. Van de drie broers was David de enige met grote interesse in de natuur. De twee jaar oudere Richard zou een bekende filmmaker worden, terwijl broertje John een leidinggevende functie zou verwerven bij Alfa Romeo. Naast het bestuderen van de natuur had de jonge David ook interesse in het maken van reizen, een belangrijke motief bij de beslissing om zijn dienstplicht in de luchtmacht te vervullen.


Na natuurwetenschappen op Cambridge te hebben gestudeerd en sociale antropologie aan de London School of Economics, solliciteerde hij begin jaren vijftig bij de BBC. Dat hij in zijn leven tot dan toe nog maar één keer een televisieprogramma had gezien, zagen hij noch zijn ondervragers als een belemmering. Reeds in 1954 maakte hij zijn eerste natuurdocumentaire, Zoo Quest. Hij bleek zelf een uniek wezen te zijn: een wetenschapper met talent zijn kennis over te brengen. Echter, dit was toen nog een nevenactiviteit naast zijn gewone werk als producent, waarbij hij onder meer leiding gaf aan de televisie- en radiotoespraken van premier Anthony Eden.


In de jaren zestig promoveerde hij tot baas van BBC2. Ondanks twijfels van collega's ruimde hij zendtijd in voor Monty Python's Flying Circus, een programma waarin hij jaren later zou worden geparodieerd. Tevens kreeg hij het voor elkaar dat een filmploeg beelden mocht maken van het dagelijkse paleisleven, hetgeen, onbedoeld, bijna tot het voortijdige einde van de monarchie zou leiden.


Collega's moedigden hem aan om te solliciteren naar het directeurschap van de BBC. In plaats daarvan ging hij zich volledig toeleggen op natuurdocumentaires, waar hij in 1954 al mee was begonnen middels Zoo Quest. Dat bleek een goede beslissing te zijn en door de jaren groeide hij uit tot de ambassadeur van Moeder Natuur. Vrijwel elke documentaire leverde een prijs op. Terwijl zijn oudere broer zich Lord Attenborough mag noemen, staat achter de naam van David een half alfabet. Hij is onder meer Commander of the Royal Victorian Order, Commander of the Order of the British Empire en Member of the Order of Merit. Bovendien bezit deze Darwin van het televisietijdperk een recordaantal van 29 eredoctoraten.


Door al deze koninklijke onderscheidingen is hij een graag geziene gast op Buckingham Palace. Jarenlang schreef hij bovendien de kersttoespraken van koningin Elizabeth. Ze passen bij elkaar, de koningin en de zeventien dagen jongere sir David: twee nationale instituties, twee bakens van betrouwbaarheid binnen een snel veranderende samenleving. Zij zit komend jaar zestig jaar op de troon, hij werkt komend jaar zestig jaar voor de BBC. Zij reist op hoogbejaarde leeftijd naar Australië om haar onderdanen te zien, hij naar Borneo om dieren te bestuderen. Zij is dol op paarden en corgies, hij op de rest van de dierenwereld. Beide peinzen er niet over met pensioen gaan, al is het maar omdat ze geen goede opvolgers hebben.


De afgelopen decennia is de natuur voor Attenborough niet alleen een fascinerend studieobject geweest, maar blijkt deze ook troost te kunnen bieden. Elf jaar geleden stierf zijn vrouw Jane, met wie hij 47 jaar was getrouwd, plotseling aan een hersenbloeding. Wandelingen in het nabij zijn villa gelegen Richmond Park, waar de herten grazen en parkieten kwetteren, werken therapeutisch. Deze ervaring sluit aan bij brieven waarin kijkers hem laten weten hoe helend zijn documentaires kunnen werken. Zijn dochter Susan houdt haar vader vaak gezelschap, terwijl zijn zoon in Australië bio-antropologie doceert. Attenborough leidt een eenvoudig bestaan, zonder mobiele telefoon of internetverbinding. Autorijden heeft hij nooit gedaan. Zijn oudere broer woont op loopafstand.


Met de jaren is Attenborough zich steeds meer zorgen gaan maken over de toekomst, wat er uiteindelijk toe leidde dat hij zich in Frozen Planet openlijk uitsprak over de gevolgen klimaatverandering, dit tot grote ergernis van Amerikaanse televisiezenders. Tevens heeft hij een documentaire gemaakt over de risico's van overbevolking. Dat de helft van de wereldpopulatie ook nog eens in steden woont, brengt volgens hem het gevaar met zich mee dat mensen steeds verder van de natuur komen te staan en geen boodschap meer hebben aan natuurbehoud. Hij vroeg zich af of zijn achterkleinkinderen ooit een olifant of een ijsbeer zullen zien, behalve dan in zijn verzamelde werk. Alleen kennis van de dierenwereld kan mensen er toe brengen om na te denken over het milieu.


Omdat een betere kennis van de natuur dicht bij huis begint, heeft hij zich actief ingezet voor het Big Butterfly Project, waarbij Engelse natuurliefhebbers hun landgenoten opriepen vlinders te tellen. Kinderen voorop, want volgens Attenborough koesteren kleuters van nature belangstelling voor dieren en planten, maar verliezen ze die naarmate ze ouder worden. Bezorgde ouders, zeker in Engeland, zien liever niet dat hun kinderen met hun fiets de natuur ingaan. Het verzamelen van eieren, fossielen of bloemen stuit op allerlei verboden. Tijdens een lezing merkte hij onlangs op dat kinderen en volwassenen meer weten over Oost-Afrikaanse leeuwen dan over de stadsvossen. Daarom moedigde hij mensen aan om in hun achtertuin op safari te gaan. Hoe spannend dat kan zijn, bleek onlangs bij graafwerkzaamheden in zijn eigen tuin, waar bouwvakkers de schedel van een in 1879 vermoorde vrouw aantroffen.


Zoiets gebeurt alleen in het wonderlijke universum van sir David.


De luiaard als composthoop


De zevendelige documentairereeks Frozen Planet staat ook in Nederland al drie weken garant voor hoge kijkcijfers. De eerste drie delen, op maandag uitgezonden door de EO op Nederland 1, trokken anderhalf tot twee miljoen kijkers. De derde aflevering werd het best bekeken, met 1.988.000 kijkers. De serie is door David Attenborough gemaakt voor de BBC en is de opvolger van Planet Earth en Life. Ook die natuurfilms werden door de EO uitgezonden. Morgenavond de vierde aflevering van Frozen Planet: Herfst (Nederland 1, 20.30 uur).


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden